مسابقات منطقه ای و جهانی افغانستان را رها نخواهند کرد.
نویسنده: احمد سیدی، تحلیلگر مسائل افغانستان و منطقه (سوئیس)، مخصوص برای "سنگر"
این نوشته یک تحلیل است قضاوت را به شما میگذارم. اگر کسی میخواهد وضعیت موجود و آینده افغانستان را تحلیل همه جانبه نماید باید نقش بازیگران منطقوی و فرا منطقوی را فراموش نکند، مانند ایالات متحده امریکا، چین، روسیه، ایران، پاکستان، هندوستان و کشور های آسیای میانه با این ارزیابی میتواند تحلیل درستی ارایه کرد.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور منتخب ایالات متحده امریکا، در جریان کمپین انتخاباتی خود اظهار کرده بود که میدان هوایی بگرام افغانستان باید در اختیار ما میبود. اکنون چین، رقیب ما، از این میدان استفاده میکند و ترامپ پس از رسیدن به قدرت نیز هشدار داد که سلاحها و تجهیزات نظامی ما که اکنون در اختیار طالبان است باید دوباره مسترد گردد، و میدان هوایی بگرام دوباره در اختیار ما قرار گیرد. حالا این سؤال مطرح است که آیا این درخواست ترامپ جنبه عملی خواهد داشت یا نه. ضمناً روز گذشته آقای ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، اعلام کرد که واگذاری میدان هوایی بگرام و تجهیزات نظامی به آمریکا یک خیال غیرممکن و غیر عملی است.
آمریکا و رقابت با چین در سرزمین افغانستان:
سیاستهای ترامپ عمدتاً بر اساس منافع ملی آمریکا و تمرکز بر رقابت با چین تنظیم شده است. ترامپ همواره تلاش کرده تا نفوذ چین در مناطق استراتژیک، از جمله افغانستان، محدود شود. اشاره او به میدان هوایی بگرام و استفاده چین از آن، بیانگر نگرانی واشنگتن از افزایش قدرت چین در این منطقه است. اگر آمریکا بخواهد کنترل فرودگاه را بازپس گیرد، باید سیاستی تهاجمیتر در برابر طالبان اتخاذ کند، که میتواند به افزایش تنشها در منطقه منجر شود.
طالبان و تسلیحات آمریکایی:
تسلیحات باقیمانده در افغانستان اکنون در اختیار طالبان است. این تجهیزات میتوانند هم به تهدیدی برای منافع آمریکا تبدیل شوند و هم به ابزاری برای کنترل داخلی طالبان. سؤال اصلی این است که آیا طالبان از این تسلیحات برای گسترش قدرت خود در منطقه استفاده خواهند کرد یا خیر. سیاست آمریکا تاکنون بر ایجاد فشار اقتصادی و تحریم متمرکز بوده، اما این اقدامات به تنهایی ممکن است کارآمد نباشد.
نقش چین و رقابت منطقهای:
چین به عنوان یک قدرت اقتصادی و نظامی، تلاش دارد تا نفوذ خود را در افغانستان افزایش دهد، به ویژه از طریق پروژههایی نظیر کمربند و جاده. فرودگاه افغانستان و منابع طبیعی این کشور برای چین اهمیت استراتژیک دارند. هرگونه تلاش آمریکا برای بازپسگیری فرودگاه یا محدود کردن چین، رقابت ژئوپلیتیکی این دو قدرت را افزایش خواهد داد.
رویکرد آینده آمریکا در افغانستان:
قطع کمکهای اقتصادی به افغانستان نشاندهنده استراتژی فشار حداکثری است، اما این سیاست بدون جایگزینی راهحلهای سیاسی پایدار، میتواند افغانستان را بیشتر به سوی چین و روسیه سوق دهد. اگر آمریکا بخواهد نفوذ خود را در افغانستان حفظ کند، باید میان فشار نظامی، دیپلماتیک و اقتصادی تعادل ایجاد کند.
در کل سیاست آمریکا در قبال افغانستان در شرایط فعلی مبهم و پراکنده به نظر میرسد. اگر این روند ادامه یابد، طالبان ممکن است به تدریج قدرت خود را تثبیت کرده و با حمایتهای خارجی (مانند چین)، سیاستهای آمریکا را به چالش بکشند. برای دستیابی به یک نتیجه مطلوب، آمریکا باید یا مستقیماً وارد تعامل با طالبان شود یا راهی برای کاهش نفوذ چین در افغانستان پیدا کند، که هر دو گزینه نیازمند تصمیمات پیچیده و هزینهبر هستند.
نقش ایران در افغانستان:
ایران به دلیل هممرزی با افغانستان و همچنین اشتراکات فرهنگی، زبانی و مذهبی، همواره به دنبال حفظ نفوذ خود در افغانستان بوده است. در سالهای اخیر، روابط ایران و طالبان بهبود یافته است. ایران به دلیل خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان و کاهش نفوذ غرب، سعی کرده روابط خود با طالبان را مدیریت کند. تهران طالبان را به عنوان یک بازیگر واقعی در افغانستان پذیرفته و حتی از آنها برای تأمین منافع خود در برابر حضور آمریکا در منطقه استفاده کرده است. این همکاریها بیشتر در زمینه اقتصادی، امنیت مرزی و مقابله با گروههایی مانند داعش بوده است.
ایران همچنین یکی از مهمترین شرکای اقتصادی افغانستان است و از طریق صادرات کالا، سوخت و خدمات به رشد اقتصادی این کشور کمک کرده است. همچنین، ایران میزبان میلیونها پناهجوی افغان بوده و از این موضوع به عنوان یک اهرم سیاسی در تعامل با دولت افغانستان و طالبان استفاده کرده است.
با این حال، روابط ایران و ایالات متحده در افغانستان همواره پیچیده بوده است. برای ایران، حضور آمریکا در افغانستان تهدیدی جدی برای امنیت ملی و نفوذ منطقهایاش محسوب میشد. با خروج نیروهای آمریکایی، ایران توانسته است نقش مؤثرتری در افغانستان ایفا کند.
نقش پاکستان در افغانستان :
پاکستان همواره به دنبال حفظ نفوذ سنتی خود در افغانستان از طریق حمایت از طالبان است. امنیت مرزی و رقابت با هند برای پاکستان اولویت اصلی است. این کشور به دنبال تقویت روابط خود با طالبان است تا نفوذ خود در افغانستان را حفظ کند. همچنین، پاکستان نگران بیثباتی در افغانستان و تأثیر آن بر وضعیت امنیتی در مرزهای خود است.
نقش هند در افغانستان:
هند به طور فعال در تلاش است تا نفوذ خود را در افغانستان گسترش دهد. این کشور از طریق سرمایهگذاری در پروژههای مختلف زیرساختی و روابط دیپلماتیک با دولتهای افغانستان، میکوشد از تهدیدات پاکستان و طالبان جلوگیری کند. هند با تقویت حضور خود در افغانستان به دنبال مقابله با نفوذ پاکستان و جلوگیری از گسترش تروریسم در منطقه است.
نقش روسیه در افغانستان:
روسیه نقش مهمی در آینده افغانستان از طریق کشورهای آسیای مرکزی ایفا میکند. این کشور به دلیل مرزهای نزدیک و نگرانی از گسترش افراطگرایی، تلاش میکند ثبات منطقه را حفظ کند. روسیه با کشورهای آسیای مرکزی مانند تاجیکستان و ازبکستان همکاریهای امنیتی و نظامی خود را تقویت کرده تا از گسترش نفوذ گروههای افراطی مانند داعش جلوگیری کند. همچنین، روسیه سعی دارد با تعامل محدود با طالبان، نفوذ خود را در افغانستان حفظ کند و مانع از پیشروی آمریکا و ناتو در منطقه شود.
نقش کشورهای آسیای میانه در افغانستان:
کشورهای آسیای میانه مانند ازبکستان و تاجیکستان بیشتر نگران ثبات منطقهای و مقابله با افراطگرایی هستند. این کشورها در پی تقویت همکاریهای اقتصادی و امنیتی با افغانستاناند تا از گسترش تروریسم جلوگیری کنند و در عین حال از منافع خود در منطقه دفاع نمایند.
چشمانداز آینده افغانستان:
در نهایت، افغانستان همچنان به صحنه رقابت شدید میان بازیگران مختلف جهانی و منطقهای تبدیل خواهد شد. کشورهایی همچون آمریکا، چین، ایران، پاکستان و هند هرکدام به دنبال دستیابی به اهداف خاص خود در افغانستان هستند. در این میان، مردم افغانستان همچنان با چالشهای امنیتی و اقتصادی مواجه خواهند بود. آینده این کشور به تصمیمات پیچیدهای بستگی دارد که نیازمند همکاریهای بینالمللی و راهحلهای سیاسی پایدار است.
در کل میتوان گفت که رقابت های این کشور ها سرزمین افغانستان را آرام نخواهند گذاشت و هنوز تشویش وجود دارد که افغانستان یکبار دیگر قربانی رقابت های منطقوی و فرا منطقوی خواهد شد و این چالش ها و رقابت ها میتواند تضاد و رقابت ها را در بین رهبری طالبان نیز ازدیاد بخشد.
