Чаро ҳеҷ қудрате ба Покистон самимият надорад?
Нависанда: Ориф Ҳасанхон Охундзода, муҳаққиқ ва таҳлилгари масоили минтақаӣ ва Покистон, узви Шӯрои машваратии ”Сангар”
Пешбиниҳову дилҳраҳои деринаам дар мавриди ин кишвар ба назар мерасад, ки акнун, ки вазъият ба якбора дучори рукуди буҳронии дигаре шудааст, дар ҳоли таҳаққуқ аст. Покистон як давлати миллии одӣ нест, балки як абзори геополитикии матрук аст, ки акнун натанҳо аз назари иқтисоду сиёсат маъюб аст, балки аз назари сарзаминӣ низ дар ҳоли аз ҳам пошидан аст.
Пеш аз ин дар соли 1971, замоне, ки Бангладеш аз Покистон ҷудо шуд, аввалин таҷзияи арзии худро таҷриба кард, зеро ин кишвар ҳаргиз наметавонист бахше аз тарҳи ғайритабиии ҳамхон бо эҷоди ин давлат бошад. Ҳатто агар раҳбарони банголӣ дар хатти муқаддам он чӣ, ки соддалавҳона онро “идеологияи Покистон” медонистанд, буданд, баъдтар бераҳмона аз таваҳҳумоти худ берун омаданд. Аммо ҷудоии Бангладеш, агарчи ба шиддат осебзо ва ғарқ дар хун буд, ба ҳеҷ ваҷҳ қобили муқоиса бо вазъияти печидаи фурӯпошӣ ва суқуте, ки акнун дар бақияи Покистони аслӣ мебинем, набуд. Ин як раванди ҷарроҳии сареъ, ҳарчанд ваҳшиёна буд.
Покистон як давлати иҷора ба шакли зоҳирии як давлати миллии федерал буд, ки тавассути нухбагони паразитӣ ва соҳибимтиёз идора мешуд, ки ҷудо аз шахсияти ҷомеае, ки таҳти идорааш буд, зиндагӣ мекарданд. Танҳо ҳадаф аз вуҷуди он, фароҳам кардани заминаҳои арзӣ ва сиёсӣ барои нухбагоне буд, ки ба намояндагӣ аз манофеъи Ғарби инглисӣ-амрикоӣ, алайҳи манофеъи Шӯравӣ дар минтақае бисёр муҳим фаъолият доштанд.
Масоили марбут ба машрӯъияти миллӣ, сиёсӣ, фарҳангӣ ва иқтисодӣ ба назар гирифта намешуд, ҳамон тавр, ки масоили марбут ба тавсеа ва салоҳияти молӣ, то замоне, ки нухбагон, ки таҳти султаи артиш буданд, нақши худро дар мубҳам кардани ҳаракоти минтақаии Шӯравӣ ифо мекарданд. Ба онҳо иҷоза дода шуд то кӯмакҳоеро, ки ҳомиёнашон медоданд ва манбаъи аслии имрори маоши ин кишвару будҷаи он буд, ба майли худ ғорат кунанд.
Авҷи ин фаъолият дар ҷараёни “ҷиҳоди Афғонистон” буд, ки дар он СиАйЭй як инқилоби коммунистии ноқис дар Афғонистонро зери по гузошт ва бо ин иқдом, саранҷом Иттиҳоди Ҷамоҳири Шӯравиро шикаст дод ва дарҳам шикаст. Дар ҷаҳон пас аз ҷанги сард, Покистон аҳамияти худро барои Ғарб дар сиёсати эҳтимолии хатти лӯла ва нуфузи минтақаӣ аз тариқи шароратҳои ҷиҳодӣ ҳифз кард.
Ҷиҳод ба василаи аслии зеримпериализми минтақаии худ Покистон табдил шуд, ки Ғарб то замоне, ки бо манофеъи асосии онҳо мутобиқат дошт, ба он иҷоза дод. Аммо ҷиҳод (, ки Толибон маҳсули ниҳоии он буданд) бо ин ҳол заҳри қавӣ буд ва низоми “пас аз 11 сентябр” боис шуд, ки дар мавриди арбобони ғарбии собиқ ва ҳамчунин муҷриёни покистонии худ набзи хоси худро пайдо кунад. Ин амр мунҷар ба дахолати 20-солаи пешбининашуда ва номувафақи Амрико дар Афғонистон - тӯлонитарин ҷанги он - шуд ва ба ин овард, ки ҷиҳод аз давлати Покистон, ки бар он назорат дошт, дур шуд ва ҳама ҷанбаҳои ҷомеа, сиёсат ва фарҳанги онро зеру рӯ кард.
Бо ин ҳол, дар соли 2021 авзоъ ба тарзи чашмгире тағйир кард. Амрико бо дарки шикасти худ ва "ҷумҳурӣ"-и дастнишондааш дар Кобул дар ҳамон сол аҷулона ва ваҳшатзада Афғонистонро тарк кард.
Дар ин миён, Русия батадриҷ ба по шуда буд ва аз соли 2012 пас аз як вақфаи 20-сола, ба таври физояндае нақши барҳақи собиқи худро дар қиболи гегемонияи Ғарб дар саҳнаи ҷаҳонӣ ба исбот мерасонд. Шикасти Амрико дар Кобул ба Русия ин фурсатро дод, то дар тағйири муодилаи геополитикаи қадимиву фартут ба наҳве, ки ба нафъи манофеъ ва тарҳҳояш бошад, даст ба таҳаррукоти асосӣ бизанад, коре, ки чанд моҳ пас аз шикасти Амрико дар Кобул аз тариқи ҳамла ба Украина анҷом дод.
Ин таҳаррукот ва рӯйдодҳо мунҷар ба тағйири авлавиятҳои геополитикӣ ва тағйир дар маркази сиқли умумии геополитика шуд. Ба забони содда, Покистон дигар мавриди ниёзи арбобон инглисӣ-амрикоӣ ва ғарбии худ набуд. Онҳо онро ба равиши ноҷавонмардона, ки қаблан доштанд, ҳифз намекарданд, зеро ниёзе ба он вуҷуд надошт. Нухбагони Покистон чун ба равишҳо ва имтиёзоти қадимӣ одат карда буданд ва ногаҳон худро дар партгоҳи як дара диданд, нигарон шуданд.
Руҷӯъ ба Чин ва нақши машкуки он кунем. Равобити Чин бо Покистон комилан мубтанӣ бар арзёбии амалгароёна аз манофеъ ва ангезаҳои минтақаии Покистон дар минтақаи Ҷануби Осиё будааст. Ҳеҷ унсури идеологӣ ё мабнои шарокати дигаре вуҷуд надорад. Нақши Чин дар Покистон ҳамеша нисбат ба нуфузи Ғарб дар дараҷаи дувуми аҳамият қарор дошт ва бар асоси кӯмакҳои зерсохтӣ, низомӣ ва фанни тикка-тикка бо лабханди саховатмандона ва “лабханди дӯстона” анҷом мешуд. Аммо дар муқоиса ҳамеша дараҷаи дувум дар назар гирифта мешуд. Робитаи онҳо дар сабк маъмулии фарҳанги осиёии лаффозӣ ва авомфиребӣ шакл гирифта буд то зарофатҳо ва пешрафтҳоеро ба зоҳири он изофа кунад.
Бо ин ҳол, эҷоди ҷиҳод дар Покистон боиси вахомат ва фасоди систематики зиёде шуда буд ва сипас зарбаи мутаоқиби он боиси ошуфтагии дохилӣ ва бесуботии қобили таваҷҷуҳе дар давлату ҷомеаи ин кишвар шуд. Ҳамин амр боис шуда буд равобити Покистон бо Ғарб аз ҷиҳоти мухталиф сард шавад. Ғарб шурӯъ ба дидани он ба унвони як сарборӣ ва як ҳайвони хонагии бемор кард.
Дар ҳамон замон, Чин ба унвони як қудрати иқтисодии ҷаҳонӣ дар ҳоли тақвият буд ва тарҳи баландпарвозонаи авруосиёии "Як камарбанд - як ҷода"-ро аз соли 2013 оғоз кард. Покистон ба унвони як ҷузъ калидӣ дар ин тарҳ ба шумор мерафт ва чиниҳо тавонистанд ҳадди ақал дар зоҳир тааҳҳудотеро аз зердастони покистонии худ дар ин замина тазмин кунанд.
Бо ин ҳол ба назар мерасад, ки барномарезони чинӣ бароварди худ аз Покистон ва рӯҳияи мардуму фарҳанги онро беш аз ҳад арзёбӣ кардаанд. Кор бар рӯи бахши покистонии "Як камарбанд - як ҷода" (ба номи CPEC) аз 21 апрели 2015 оғоз шуд, ки ба маънои воқеии калима Покистон, қаламрав ва зерсохтҳои онро ба унвони як вобастагии санъатӣ, кишоварзӣ, тиҷорӣ ва низомии Чин дар назар мегирифт. Аммо ин тарҳ осеб дид ва пешрафти он ба далели фасоде, ки дар он вуҷуд дошт, кунд шуд. Зоҳиран чиниҳо дар ин замина таваҷҷуҳе накарда буданд.
Ҳамчунин нухбагони покистонӣ ҳамон лутфу ҳимоятеро аз чиниҳо интизор доштанд, ки арбобони инглисӣ-амрикоиашон дар тӯли 200 сол аз онҳо ҳимоят мекарданд... Аммо чиниҳо мудирони сахтгир ва қавонини сахтгиронае доштанд ва ахлоқи онҳо низ мутафовит буд. Онҳо хоҳони як робитаи арбобу хидматкор, он тур, ки покистониҳо мехостанд, набуданд, балки хостори робитаи одилонатар буданд. Чиниҳо низ аз он навъ манофеъе, ки Ғарб дошт ва ба хотири он ба хидматгузорони покистонии худ подоши фаровон медод, надоштанд. Дар ҳамин ҳол, Таҳрики Толибони Покистон ва ҷудоиталабони балуч мураттабан кормандони чинӣ дар Покистонро, ки дар CPEC кор мекарданд, мекуштанд. КОВИД-19 омили дигаре буд, ки монанди як раъд ба тарҳи қаблан заъифшуда зарба зад.
Вақоеъи авохири соли 2021 ва авоили соли 2022 ба бисёре аз талошҳои CPEC хотима дод. Ғарб дар ҳоли раҳо кардани Покистон дар нақши қаблии он буд, аммо дар айни ҳол, намехост, ки ин кишварро ба унвони намояндаи мушорикати ҷаҳонии Чину Русия бубинад, ки метавонад беҷиҳат алайҳи онҳо бошад. Онҳо чизе барои нигаронӣ надоранд.
Ҳангоме, ки дар феврали 2022 Имронхон аз Маскав боздид кард ва соддалавҳона ба русҳо бо "ҳимоят" аз иқдоми низомии Русия дар Украина хушомад зад, ҳамин барои Амрико кофӣ буд, ки бо чеҳраҳои низомии воқеии таъсиргузори Покистон (, ки ҳомиёни собиқи Имрон буданд) тамос гирифт ва ба онҳо дастур дод, ки фавран "тағйири режим" кунанд ва ин кор ба дурустӣ анҷом ёфт.
Аз он замон, ҳама дар ҷабҳаи CPEC сукут карданд. Софу сода бухор шуд ва аз он хеле ба сахтӣ ёд мекунанд. Ҳеҷ як аз ҳаёҳуҳои суннатии чинӣ-покистонӣ дида нашуд ва чанд мақолаи матбуотӣ, ки дар мавриди он навишта шуд, ба маънои воқеии калима онро хомӯш карданд. Покистон дар иваз талош кард, ки арбобони суннатиаш аз Сандуқи байналмилали пулро ҷазб кунад, ки ин бор мусаммам буданд Покистонро аз худ дур нигаҳ доранд ва ба наҳори ройгоне, ки нухбагони ваҳшатзадаи Покистон қаблан бадеҳӣ мепиндоштанд, поён диҳанд.
Ахиран, дар 20 июни 2024, Лю Ҷиёнчоу, раиси бахши байналмилали Кумитаи Маркази Ҳизби коммунисти Чин барои “баррасии CPEC” аз Покистон боздид кард. Ӯ баёниае содир кард ва ба сиёсатмадорону сиёсатгузорони рақиби Покистон тавсия кард, ки муттаҳид шаванд ва "вазъияти амнияти дохилии худро беҳбуд бахшанд".
Дар 23 июн, давлати Покистон эълом кард, ки дар ҳоли оғози як "амалиёт"-и низомии ҷадид ва баландмуддат алайҳи Таҳрики Толибони Покистон (ТТП) дар пойгоҳҳои он дар музофоти Хайбар Пахтунхвоҳ ва ҳамчунин талошҳои дипломатии ҷадид барои мутақоид кардани режими Толибон дар Кобул барои таваққуфи ҳамкорӣ бо ТТП аст, ки ахиран ҳамалоти террористии он дар музофот афзоиш ёфтааст. Амалиёти ҷадид “Азми истеҳком” (форсӣ/урду ба маънои “Тасмим барои ваҳдат”) номида мешавад, ки маъмулан ба шеваи покистонӣ бодабдаба ва бошукӯҳ ва дар айни ҳол дарунхолӣ аст.
Бадеҳист, ки ин таҳаввулоти ахир танҳо метавонад мунҷар ба мушкилоти бештар дар вазъияти кунунии Покистон шавад, ҳамон тур, ки дар боло тавзеҳ дода шуд. Пусидагӣ дар Покистон бисёр пешрафтаву печида аст ва наметавон интизори умедеро дар маҳдудаи интизороти феълӣ дошт.
Ҳамчунин умеди ҳама мардуми зиддиимпериалист ва авруосиёхоҳ дар ҷаҳон буд, ки Чин дар иттиҳод бо Русия нақши мусбате дар шикасти нерӯҳои ҷаҳолатпешаи ҷаҳонӣ ифо кунад, ки мусаммам ба бор кардани беадолатӣ ва беназмӣ бар гардани башарият ҳастанд. Аммо ҳамкори бевиҷдонона ва тамаъмеҳвари Чин бо аносири фосиди бадном, беэътибор ва шикастхӯрда, монанди нухбагони Покистон танҳо метавонад аз зарфияти бузурги Чин кам кунад, шӯҳрати онро аз байн бибарад ва иддаоҳои "коммунистӣ"-и онро ифшо кунад.
Беҳтар аст як мавқеияти мутааффин ва пӯсидаро раҳо кунем, на ин ки аҳмақона саъй кунем аз гӯши хук як кифи абрешимӣ дуруст кунем. Ман ҳаргиз интизори чунин нигаришро аз Чин надоштам ва ин барои ман шоки бузург ва нафратангезе буд. Як рӯз, мардуми Чин ва раҳбарии онҳо бояд дар додгоҳи таърих посухгӯи далели анҷоми ин кор бошанд.
