“Таърихи Бухоро” гувоҳе бар шаклгирии тоҷикон ба унвони миллате мустақил аст, эҳёе исломишуда ва мунҳасир ба фард аз Суғдиён.
Нависанда: Ричард Фолтс — эроншиноси канадоии Амрикоитабор, мутахассис дар таърихи Эрони Бузург ва таърихи адён.
Ин китоб то ҳадди зиёде илҳоми гирифта аз осор ва дидгоҳҳои эроншиноси фақиди Донишгоҳи Ҳарвард, Ричард Нелсон Фрай, аст. Метавон гуфт, ки ӯ бузургтарин пажӯҳишгари забонҳо ва фарҳанги эронӣ буд, ки то кунун Амрикои Шимолӣ ба худ дидааст; ҳарчанд, албатта, шумори чунин мутахассисон дар ин қора ҳамвора андак будааст. Бештари соҳибназарони барҷастаи ин ҳавза, аврупоӣ ё эронӣ будаанд. Бо ин ҳол, бояд аз Абраҳам Валантайн Вилиямз Ҷексон (1862–1937), зодаи Ню-Йорк ва пажӯҳишгари матни муқаддаси зардуштӣ — Авесто — низ ёд кард. Ӯ бо раёсат бар донишкадаи тозатаъсиси забонҳо ва адабиёти ҳиндуэронӣ дар соли 1895, бунёни мутолеоти эроншиносиро дар Донишгоҳи Колумбия поягузорӣ кард. Бо вуҷуди ин, талошҳои Фрай дар Донишгоҳи Ҳарвард дар даҳаи 1950 буд, ки эроншиносиро ба таври ниҳоӣ ба унвони як риштаи донишгоҳии мустақил дар Амрикои Шимолӣ тасбит кард. Бисёре аз пажӯҳишгарон, пеш ва пас аз ӯ, дар заминаҳои тахассусӣ ва маҳдуд дониши амиқтаре аз Фрай доштанд, аммо ҳеҷ яке аз онон аз назари густараи дониш дар ҳамаи ҷанбаҳои марбут ба Эрон ва низ саҳми азими ӯ дар муаррифии фарҳанги эронӣ ба ҷаҳони Ғарб, бо ӯ баробарӣ намекарданд.
Намедонам оё ӯ нахустин касе буд, ки истилоҳи “Эрони Бузург”-ро ба кор бурд ё на; истилоҳе, ки ёдовари ин ҳақиқат аст, ки ҳавзаи нуфузи тамаддуни эронӣ бисёр фаротар аз марзҳои кунунии Ҷумҳурии Исломии Эрон густарда аст. Аммо бешак ҳеҷ чиз ба андозаи зиндагии илмии тӯлонӣ ва дурахшони худи Фрай ин мафҳумро муҷассам намекунад.
Ҳарчанд Фрай ҳам забони форсӣ ва ҳам забонҳои туркиро мутолиа мекард, аммо тамаркузи аслии ӯ бар тоҷикон буд, на бар мардумони туркизабони Осиёи Марказӣ. Ӯ барои рисолаи доктории худ тарҷумаи инглисии китоби “Таърихи Бухоро”-и муаррихи қарни даҳум Абубакр Муҳаммад ибни Ҷаъфар Наршахиро баргузид. Фрай ин пружаро дар соли 1941 оғоз кард, аммо ночор шуд онро ниматамом раҳо кунад, зеро дар ҷараёни Ҷанги Ҷаҳонии Дувум ба Идораи Хадамоти Роҳбурдии Иёлоти Муттаҳида (созмони пешини СиАйЭй) фаро хонда шуд, то дар Афғонистон хидмат кунад.
Ҳафтод сол баъд, ҳамин бахш аз зиндагии ӯ баҳонае ба дасти гурӯҳе аз тундравон дар Эрон дод, то бо иҷрои охирин васияти ин донишманд, яъне дафн шудан дар Исфаҳон, мухолифат кунанд; дар ҳоле ки ду раисиҷумҳури Эрон иҷозаи ин корро содир карда буданд.
“Таърихи Бухоро”-и Наршахӣ яке аз муҳимтарин асноди бар ҷой монда аз растохези фарҳангии Эрон дар давраи фармонравоии Сомониён дар Осиёи Марказии қарни даҳум ба шумор меравад. Ҳамонанди бисёре аз осори илмии он даврон, ин китоб дар оғоз ба забони арабӣ, яъне забони муштараки донишмандон ва фарехтагони мусалмон, навишта шуда буд. Бо ин ҳол, бешак, дар ростои аҳдофи Сомониён қарор дошт, зеро сарзаминҳои Суғди бостон ва дар натиҷа худи Сомониёнро ба фарҳанги бошукӯҳ ва пешоисломии Эрони Сосонӣ пайванд медод.
Камтар аз ду қарн баъд, дар соли 1128 милодӣ, донишманди дигаре аз ҳамон сарзамин, Абунаср Қубовӣ, “Таърихи Бухоро”-и Наршахиро ба забони форсӣ тарҷума кард ва дар муқаддима навишт: “Бештари мардум рағбате ба хондани китоб ба забони арабӣ надоранд.”
Ин ки то имрӯз ҳатто як нусха аз матни аслии арабии Наршахӣ боқӣ намондааст, дурустии ин суханро таъйид мекунад; тарҷумаи инглисии Фрай низ бар пояи нусхаи форсии Қубовӣ анҷом шуд, зеро матни арабӣ дигар дар дастрас набуд. Фрай барои кори худ аз шаш нусхаи хаттӣ, аз миёни сию ҳашт нусхаи шинохташудаи имрӯзӣ, баҳра гирифт.
Агар имкони муқоиса миёни асли аздастрафтаи “Таърихи Бухоро” ва тарҷумаи форсии Қубовӣ вуҷуд дошт, шояд дармеёфтем, ки ин ду тақрибан ду асари мутафовит ҳастанд. Қубовӣ на танҳо мутарҷим, балки виростор ва ҳатто ҳамкори муаллиф низ буд. Ӯ бахшҳои фаровоне аз матни Наршахиро, ки беаҳамият мепиндошт, ҳазф кард ва дар айни ҳол матолиби фаровоне аз худ афзуд, ки ду қарн фосилаи миёни рӯзгори ӯ ва асри Наршахиро дарбар мегирифт. Аз ин рӯ, “Таърихи Бухоро”-и форсӣ, ки имрӯз дар ихтиёри мост, ба дурустӣ метавонад асаре муштарак ба шумор ояд.
Қубовӣ дар ин кор истисно набуд. Барои намуна, Элтун Даниёл ёдовар шудааст, ки нусхаи форсии “Таърихи паёмбарон ва подшоҳон”-и Табарӣ, ки дар асри Сомониён таҳия шуд, “на тарҷума буд ва на хулоса, балки асаре мустақил буд, ки матолиби фаровонеро дарбар дошт, ки дар асари Табарӣ вуҷуд надошт.”
Бо ин ҳама, шигифтовар аст, ки Фрай таваҷҷуҳи чандоне ба паёмадҳои ин мизон дахолати Қубовӣ дар шаклгирии матни ниҳоии китоб нишон намедиҳад.
Аз он ҷо ки мавзӯи аслии “Таърихи Бухоро” исломишавии ин шаҳр дар қарни ҳаштуми милодӣ аст, ин асарро метавон гувоҳе бар шаклгирии тоҷикон ба унвони як миллат донист; навъе эҳёи исломишудаи Суғдиён.
Аз ин манзар, метавон Фрайро аз ҳамон оғози фаъолияти илмияш муаррихи тоҷикон донист. Ӯ дар даҳаи 1990 ин алоқаро ба нуқтаи авҷ расонд ва китоби “Таърихи Осиёи Марказӣ”-ро навишт; асаре ки, ба гуфтаи худи ӯ дар муқаддима, андешаи нигоштани он дар даврони иқоматаш дар Тоҷикистон шакл гирифт, “то таърихи бостон ва қуруни вустои ин сарзаминро тадвин кунад.”
Интихоби вожаи “сарзамин” аз сӯи Фрай маънодор аст, зеро Тоҷикистон ба унвони як воҳиди сиёсӣ танҳо дар соли 1924 падид омад ва фақат дар соли 1991 ба кишваре мустақил табдил шуд. Аз ин рӯ, пажӯҳишҳои ӯ на сирфан дар бораи Тоҷикистон, балки дар бораи он бахшҳое аз Осиёи Марказӣ буд, ки дар тӯли таърих мардумони форсизабон, яъне тоҷикон, дар онҳо нақши ғолиб доштанд. Аз ин манзар, ду китоби ӯ — якеро ки дар оғози даврони илмиаш навишт ва дигареро ки дар поёни он падид овард —метавон таърихҳои қавмии тоҷикон ва муҳимтарин ниёкони онон, яъне Суғдиён, донист.
Пас аз бознишастагӣ дар соли 1990, Фрай ба Тоҷикистон рафт ва чанд нимсол дар донишгоҳе дар Душанбе таърихи тоҷиконро ба донишҷӯён тадрис кард. Дуруст дар ҳамон даврон буд, ки андешаи нигошти “Таърихи Тоҷикистон” дар зеҳни ӯ шакл гирифт, аммо ҳангоме ки дарёфт бахши бузурге аз он чӣ метавон таърихи тоҷикон номид, берун аз марзҳои кунунии Ҷумҳурии Тоҷикистон рух додааст, тасмим гирифт китобе бо доманае бисёр густардатар бинависад.
Ман шахсан ин фурсатро надоштам, ки назди Фрай таҳсил кунам, зеро ӯ дар соли 1990, дуруст замоне ки ман вориди давраи доктории Донишгоҳи Ҳарвард шудам, бознишаста шуда буд. Бо ин ҳол, борҳо ӯро дар маҳвитаи донишгоҳ медидам; ӯ дафтари кори худро ҳифз карда буд ва ҳамчунон дар семинарҳо ва дигар барномаҳои илмӣ ширкат мекард.
Аз он ҷо ки профессор Фрайро дар чунин фазои ғайрирасмӣ мешинохтам, бо иштиёқи фаровон дар интизори интишори осоре будам, ки аз даврони иқомати ӯ дар Тоҷикистон илҳом гирифта буданд. Аммо ҳангоме ки дар соли 1996 китоби “Мероси Осиёи Марказӣ” мунташир шуд, дарёфтам, ки ҳанӯз таърихи мустақиле аз тоҷикон ба забони англисӣ навишта нашудааст.
Аз як ҷиҳат, метавон ин пажӯҳишро идомаи роҳе донист, ки профессор Фрай оғоз карда буд; аз ҳамин рӯ, шоиста медонам ин китобро ба ёд ва хотираи ӯ тақдим кунам.
Монтреал, 15 сентябри 2018
۲۰۱۸
