Зиндагинома ва муқовиматҳои нахустину дувум дар баробари Толибон
Нависанда: Холидин Зиёӣ, раиси Андешкдаи гуфтумони таълимии миллат, махсус барои “Сангар”
Матлаби аслӣ: اسماعیل خان - "شیر هرات"
Исмоилхон, машҳур ба “Шери Ҳирот”, яке аз барҷастатарин фармондеҳони низомӣ ва раҳбарони сиёсии Афғонистон дар чаҳор даҳаи ахир аст. Ӯ дар ду мақтаъ таърихӣ — муқовимати нахустин дар даҳаи 1990 ва муқовимати дувум дар соли 2021 — дар баробари Толибон истод ва нақши таъйинкунандае дар таҳаввулоти сиёсӣ ва амниятии ғарби Афғонистон ифо кард. Ин мақола бо рӯйкарде таҳлилӣ ва таърихӣ, зиндагинома, корномаи низомӣ ва сиёсӣ ва ҷойгоҳи стратегии Исмоилхонро баррасӣ мекунад.
1 - Муқаддима
Таърихи муосири Афғонистон саршор аз шахсиятҳоест, ки бо шароити хоси геополитика ва буҳронҳои амниятӣ ба чеҳраҳои асаргузор бадал шудаанд. Исмоилхон аз ҷумлаи ин шахсиятҳост, ки на танҳо ба унвони як фармондеҳи низомӣ шинохта мешавад, балки дар ҳавзаи сиёсат, мудирияти маҳаллӣ ва равобити минтақаӣ низ нақшофаринӣ кардааст. Баррасии зиндагии ӯ тасвире равшан аз чолишҳо ва роҳбурдҳои муқовимат дар баробари Толибон ироа медиҳад.
2 - Даврони кӯдакӣ ва вуруд ба арсаи низомӣ
Исмоилхон дар соли 1946 дар вулусволии Шинданд (Сабзавор) вилояти Ҳирот мутаваллид шуд. Даврони кӯдакии ӯ дар фазои рустоӣ ва суннатии ғарби Афғонистон гузашт. Пас аз поёни таҳсилоти ибтидоӣ ва мутавассита ба донишкадаи афсарӣ пайваст ва ба дараҷаи капитани артиши Афғонистон расид. Ин давра заминасози вуруди ӯ ба арсаи таҳаввулоти сиёсӣ ва низомии кишвар шуд.
3 - Нақш дар қиёми Ҳирот (1979)
Дар исфанди 1357 (марти 1979) Ҳирот шоҳиди яке аз муҳиммтарин хезишҳои мардумӣ алайҳи ҳукумати коммунистии таҳти ҳимояти Шӯравӣ буд. Исмоилхон ба унвони афсари артиш ба ин қиём пайваст ва нақши фармондеҳӣ дар созмондеҳии нерӯҳои мардумӣ ифо кард. Ҳарчанд қиём саркӯб шуд, аммо ин рӯйдод ба яке аз авомили ташдиди мудохилаи низомии Шӯравӣ дар Афғонистон бадал гардид.
4 - Фармондеҳӣ дар давраи ҷиҳод алайҳи Шӯравӣ
Пас аз саркӯби қиём Исмоилхон ба сафи муҷоҳидин пайваст ва дар ғарби Афғонистон ба яке аз фармондеҳони шохис бадал шуд. Ӯ бо баҳрагирӣ аз ҷуғрофияи кӯҳистонӣ ва ҳимояти мардумӣ заработи сангине ба нерӯҳои Шӯравӣ ва ҳукумати Кобул ворид кард. Пирӯзиҳои ӯ дар ин давра поягузори шӯҳрати “Шери Ҳирот” шуд.
5 - Муқовимати нахустин дар баробари Толибон (1995-2001)
5.1 - Фармондории Ҳирот ва тавсеаи минтақаӣ
Пас аз суқути ҳукумати Наҷибуллоҳ дар 1992 Исмоилхон ба унвони волии Ҳирот мансуб шуд. Ӯ дар ин мақом талош кард суботи нисбӣ ва назми идориро дар минтақа барқарор кунад ва Ҳиротро ба яке аз амнтарин шаҳрҳои Афғонистон бадал созад.
5.2 - Муқобила бо Толибон ва суқути Ҳирот
Дар 1995 Толибон ба самти Ҳирот пешравӣ карданд. Исмоилхон бо басиҷи нерӯҳои мардумӣ тавонист дар нахустин ҳамла ононро ақиб биронад. Бо ин ҳол, дар 1995 ва ба думболи хиёнати яке аз фармондеҳони маҳаллӣ Толибон муваффақ шуданд Ҳиротро тасарруф кунанд. Исмоилхон ба Эрон паноҳ бурд, аммо дар соли 1997 баъди бозгашт ба Афғонистон дастгир ва то 1999 дар зиндони Толибон боқӣ монд. Фирори ӯ аз зиндону бозгашт ба суфуфи муқовимат аз нуқоти барҷастаи зиндагиномаи ӯ ба шумор меравад.
6 - Бозгашт ба қудрат пас аз 2001
Бо оғози амалиёти Амрико ва муттаҳидонаш алайҳи Толибон дар пайи ҳаводиси 11 сентябри 2001, Исмоилхон бо ҳимояти Ҷабҳаи муттаҳид (Шимол) ва ҳамкории Эрон, нерӯҳои худро созмондеҳӣ кард ва дар ноябри ҳамон сол Ҳиротро озод сохт. Ӯ муҷаддадан ба унвони волӣ мансуб шуд ва то 2004 дар ин симмат монд, сипас ба вазорати энержӣ ва об дар давлати Ҳомид Карзай мансуб гардид ва то 2013 ин масъулиятро бар ӯҳда дошт.
7 - Муқовимати дувум дар баробари Толибон (2021)
Бо оғози пешравии сареъи Толибон дар тобистони 2021, Исмоилхон бори дигар ба Ҳирот бозгашт ва нерӯҳои мардумиро барои дифоъ аз шаҳр созмондеҳӣ кард. Ӯ бо ҳузур дар хутути муқаддам саъй кард аз суқути шаҳр ҷилавгирӣ кунад. Бо ин ҳол, дар августи 2021, Ҳирот ба дасти Толибон афтод. Исмоилхон пас аз музокироти кӯтоҳ бо Толибон аз майдони ҷанг канор рафт ва сипас ба Эрон муҳоҷират кард.
8 - Таҳлили аҳамияти стратегии нақши Исмоилхон
- Бӯъди низомӣ: Исмоилхон намунае аз фармондеҳони маҳаллӣ аст, ки бо такя бар нерӯи мардумӣ ва шинохти амиқ аз ҷуғрофия тавонист ду даҳа дар баробари Толибон муқовимат кунад.
- Бӯъди сиёсӣ: Ӯ ҳамвора миёни сиёсат ва майдони ҷанг дар навасон буд ва ба унвони як қудрати маҳаллӣ дар ғарби Афғонистон амал мекард.
- Бӯъди минтақаӣ: Равобити наздики ӯ бо Эрон, бавежа дар давраҳои муқовимат нишондиҳандаи аҳамияти пайвандҳои фаромарзӣ дар амнияти Афғонистон аст.
9 - Натиҷагирӣ
Исмоилхон намоди як насл аз раҳбарони афғон аст, ки зиндагии худро дар Ҷабҳаи муқовимат гузарондаанд. Таҷрибаи ӯ дар ду муқовимати таърихӣ алайҳи Толибон баёнгари таркибе аз шуҷоати низомӣ, маҳорати созмондеҳӣ ва инъитофпазирии сиёсӣ аст. Баррасии зиндагӣ ва амалкарди ӯ фаҳми дақиқтаре аз динамикаи қудрат ва муқовимат дар Афғонистон муосир ироа медиҳад.
