چرا نباید دیدار پوتین، شی و ترامپ را با سال ۱۹۴۵ مقایسه کرد؟
نویسنده: محمد شمسالدینوف، تحلیلگر (تاجیکستان)
در شهر شنژن چین، در حاشیه نشست بعدی سازمان همکاریهای اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC)، دیدار سهجانبهای میان ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، شی جینپینگ، رئیسجمهور چین و دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده آمریکا، برگزار شد. در دستور کار این دیدار، مسائل امنیت راهبردی، از جمله کنترل تسلیحات، وضعیت پیرامون ایران و منازعه اوکراین قرار دارند.
بسیاری از ناظران و تحلیلگران شتابزده تلاش میکنند این رویداد را با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ مقایسه کنند؛ کنفرانسی که با حضور وینستون چرچیل، نخستوزیر بریتانیا، فرانکلین روزولت، رئیسجمهور ایالات متحده آمریکا و ژوزف استالین، رهبر اتحاد جماهیر شوروی برگزار شد. من چنین مقایسهای را تا حد زیادی نادرست میدانم، زیرا این دو رویداد به دو دوره تاریخی و دو وضعیت بینالمللی اساساً متفاوت تعلق دارند. در این مقاله تلاش میکنم این موضوع را با جزئیات بیشتری بررسی کنم.
کنفرانس یالتا و مشکلات نظم جهانی پس از جنگ
در فوریه سال ۱۹۴۵، رهبران ائتلاف ضد هیتلر، چرچیل، روزولت و استالین، برای بررسی مسائل مربوط به نظم جهانی پس از جنگ در یالتا گرد هم آمدند. این سه رهبر عملاً به تقسیم جهان به حوزههای نفوذ پرداختند. از منظر منطق حاکم بر روابط بینالملل، این رویداد مرحله نهایی روند شکلگیری یک نظم نوین بینالمللی بود.
همانگونه که تجربه تاریخی نشان میدهد، هرگاه در یک نظام مستقر روابط بینالملل، یک قدرت بزرگ یا گروهی از کشورها ظهور کنند که با اصول بنیادین آن مخالف باشند، روند برچیدن آن نظام را آغاز میکنند. این روند به یک جنگ بزرگ و فراگیر منجر میشود که تقریباً تمامی طرفهای درگیر را فرسوده میسازد. در پایان چنین جنگی، پیروزمندان آن که به قدرتمندترین دولتها در عرصه بینالمللی تبدیل میشوند، بر اساس منافع خود جهان را تقسیم کرده، آن را به حوزههای نفوذ خویش بدل میکنند و اراده خود را بر دیگران تحمیل مینمایند. چنین وضعیتی به دلیل تضعیف سایر کشورها و محدود شدن منابع و امکانات آنها امکانپذیر میشود.
دقیقاً همین اتفاق در جریان جنگ جهانی دوم و پایان آن، از جمله در چارچوب دیدار سهجانبه یالتا، رخ داد. بنابراین، مفهوم و اهمیت کنفرانس یالتا در جمعبندی نتایج یک جنگ فراگیر، حل مسائل مربوط به نظم پس از جنگ و تلاش برای ایجاد یک نظام جدید روابط بینالملل نهفته است. از همین رو، مقایسه وضعیت کنونی بینالمللی با شرایط سال ۱۹۴۵ نادرست است.
جهان سال ۲۰۲۶
اگر جهان سال ۲۰۲۶ را با جهان سال ۱۹۴۵ مقایسه کنیم، میتوان تفاوتهای بنیادینی را مشاهده کرد. برای مثال، نظام روابط بینالملل امروز، برخلاف دوران جنگ جهانی دوم، در وضعیت فروپاشی و نابودی کامل قرار ندارد. ما یک جنگ فراگیر جهانی را پشت سر نگذاشتهایم که در نتیجه آن نیاز به تغییر اساسی و ایجاد یک نظام جدید روابط بینالملل به وجود آمده باشد؛ جنگی که پیروزمندان آن مشخص شده و به قدرتمندترین دولتهای جهان تبدیل شده باشند و در مقابل، بازیگران شکستخورده و تضعیفشده با ظرفیتهای محدود منابع و امکانات باقی مانده باشند. امروزه یک یا چند ابرقدرت، با وجود برخورداری از منابع عظیم، توانایی تحمیل اراده خود بر سراسر جهان را ندارند.
جهان امروز ساختاری پیچیدهتر دارد. علاوه بر ایالات متحده آمریکا، چین و روسیه، قدرتهای متوسطی نیز وجود دارند که بر اساس منافع ملی خود و حتی برخلاف اراده هر کشور دیگری، سیاست خارجی مستقلی را دنبال میکنند. من فکر نمیکنم کسی بتواند بدون رضایت این کشورها و بدون در نظر گرفتن منافع آنها، سرنوشتشان را تعیین کند. نمونههای چنین وضعیتی را میتوان در نظام کنونی روابط بینالملل مشاهده کرد.
یکی از روشنترین شواهد برای اثبات این دیدگاه، وضعیت پیرامون جمهوری اسلامی ایران است. در دو سال گذشته، جمهوری اسلامی ایران با فشارهای عظیمی روبهرو بوده که تهدیدهایی با ماهیت وجودی را در بر داشته و به دو جنگ علیه این کشور انجامیده است. با وجود این، تهران اجازه نمیدهد اراده دیگران بر آن تحمیل شود. این موضوع نهتنها در مورد مخالفان ایران، یعنی ایالات متحده آمریکا و اسرائیل، صدق میکند، بلکه تا حدی در مورد قدرت بزرگی مانند چین نیز قابل طرح است؛ کشوری که از تشدید تنشها در منطقه تنگه هرمز آسیب میبیند و در عین حال نزدیکترین شریک جمهوری اسلامی ایران به شمار میرود. نمونه ایران نشان میدهد که سرنوشت جهان تنها در دست چند بازیگر بزرگ قرار ندارد و کشورهای کوچکتر نیز میتوانند مستقل باشند و در عرصه بینالمللی نقشی تعیینکننده ایفا کنند.
اهمیت دیدار در شنژن
با بازگشت به مفهوم و هدف کنفرانس یالتا و همچنین مسئله مقایسه آن با دیدار سهجانبه کنونی در شنژن، میتوان گفت که این دیدار نمیتواند به رویدادی تبدیل شود که در چارچوب آن مسائل مربوط به تغییر بنیادین نظام روابط بینالملل حلوفصل شوند. شرایط امروز کاملاً متفاوت است. البته نظم کنونی جهانی با بحران روبهرو است و ضرورت انجام برخی تغییرات بهتدریج آشکار میشود. اما این بحران هنوز به سطح بحرانی و سرنوشتسازی نرسیده و تمام نظام بینالمللی را ویران نکرده است تا ضرورت برگزاری یک یالتای جدید به وجود آید. نظام روابط بینالملل اکنون در روند تحول قرار دارد و بهسوی چیزی جدید حرکت میکند. اما این «چیز جدید» هنوز فرا نرسیده است. بنابراین، سخن گفتن از رویدادهایی در سطح کنفرانس یالتا در شرایط کنونی زودهنگام است.
دیدار شنژن از نظر اهمیت نمیتواند با کنفرانس یالتا مقایسه شود. این دیدار درباره تعیین سرنوشت جهان نیست. به احتمال زیاد، هدف آن بیشتر هماهنگسازی مواضع و شاید آغاز تلاشهایی برای یافتن راهحل برخی مشکلات حیات بینالمللی، پیش از همه مسائل ثبات راهبردی و کنترل تسلیحات است. در عین حال، هنوز هیچ تضمینی وجود ندارد که این دیدار تا چه اندازه مؤثر و نتیجهبخش خواهد بود.