تلاش زلمی خلیلزاد برای بازگشت به سیاست افغانستان باعث درخواستهایی برای پیگرد قانونی او شده است، زیرا روابط او با «طالبان» شناختهشده است.
نویسنده: لوکاس میکلیونیس، «آسیا تایمز» (چین)
یکی از مقامهای پیشین دولت ترامپ که او را مسئول سقوط افغانستان به دست «طالبان» میدانند، در حالی در پی بازگشت سیاسی است که پیشتر از این گروه تروریستی و یک قاچاقچی مواد مخدرِ محکومشده و حامی طالبان حمایت کرده بود.
زلمی خلیلزاد، ۷۳ ساله، لابیگر و دیپلمات افغانتبار آمریکایی، در دوره نخست دولت ترامپ نماینده ویژه در امور صلح افغانستان بود و به عنوان معمار توافقنامه ناکام دوحه در سال ۲۰۲۰ شناخته میشود؛ توافقی که به تصرف کشور توسط شورشیان و خروج آشفته نیروهای ایالات متحده انجامید.
این دیپلمات پیشین که در سال ۲۰۰۸ احتمال نامزد شدن برای ریاستجمهوری افغانستان را بررسی کرده بود، اکنون اشاره میکند که قصد دارد در صورت شکلگیری دولت دوم ترامپ به عرصه دیپلماسی بازگردد و در افغانستان تحت حاکمیت طالبان نقش پررنگتری ایفا کند.
این در حالی است که طرح قانونی موسوم به «No Tax Dollars for Terrorists Act» که هدف آن قطع تأمین مالی و بازپسگیری منابع از طالبان است، ماه گذشته در کمیته روابط خارجی سنای آمریکا تصویب و برای بررسی به صحن علنی سنا ارجاع شد، با وجود مخالفتهای لابیگری.
گفته میشود مخالفان اصلی این طرح خلیلزاد و تام وست — معاون پیشین او — بودند که در سال ۲۰۲۱ پس از پیروزی جو بایدن در انتخابات جایگزین وی شد. وست از آوریل ۲۰۲۵ در کمیته روابط خارجی سنا فعالیت میکند.
با این حال، بازگشت احتمالی خلیلزاد میتواند در میان محافل سیاسی آمریکا و جامعه مهاجران افغان پرسشهای جدی ایجاد کند؛ زیرا گزارشهایی درباره ارتباط او با یک شرکت مخابراتی حامی طالبان و نیز اظهارات پیشین او در حمایت از این گروه و تلاش برای آزادی یک «سلطان هروئین» که به «پابلو اسکوبار خاورمیانه» شهرت دارد، منتشر شده است.
داریوش نسیمی، بنیانگذار سازمان «دولت افغانستان در تبعید» (AGiE) و «کارزار برای افغانستان دموکراتیک و مترقی» گفت:
«تلاش برای بازسازی جایگاه سیاسی زلمی خلیلزاد نگرانکننده است. او نقشی محوری در روندی داشت که جمهوری افغانستان را فروپاشاند، به طالبان مشروعیت بخشید و مردم را از صدای سیاسیشان محروم کرد.»
او افزود:
«هرگز نباید به زلمی خلیلزاد اجازه بازگشت به سیاست داده شود. هر تلاشی برای بازگرداندن او به موقعیت نفوذ، به معنای شکست در پاسخگویی و مسئولیتپذیری است. او در میان مردم افغانستان هیچ اعتبار و جایگاهی ندارد.»
از سال ۲۰۰۹ تاکنون، خلیلزاد در ابتکارات «بنیاد بیات» که یک نهاد خیریه ثبتشده در آمریکا و بخشی از گروه بیات است، مشارکت داشته است. این گروه یک مجموعه رسانهای و مخابراتی به رهبری احسان بیات است و شرکتهایی مانند Telecommunications Systems International (TSI) و Afghan Wireless Communication Company (AWCC) را در بر میگیرد.
سازمان غیرانتفاعی Alliance for the Restoration of Cultural Heritage (Arch Inc.) در ایالت ویرجینیا، که خلیلزاد مدیر آن و همسرش شریل بنارد رئیس آن است، طبق گزارش سالانه ۲۰۲۴ مبلغ ۱۸ هزار دلار به بنیاد بیات منتقل کرده است.
شرکت رسانهای زیرمجموعه این گروه — Ariana News — به سانسور انتقادها از طالبان و حذف آرشیوهای تاریخی متهم شده است تا از تعطیلی دکلهای مخابراتی AWCC جلوگیری کند. در اواخر سال ۲۰۲۱ نیز شرکت TSI برای مدیریت ریسک تحریمها و حفظ فعالیت خود در افغانستان یک شرکت لابیگری آمریکایی را به کار گرفت.
شرکتهای بیات از دهه ۱۹۹۰ با طالبان روابط تجاری داشتهاند، از جمله تأسیس یک شرکت مشترک در سال ۱۹۹۸ با دولت وقت طالبان برای ایجاد زیرساختهای بیسیم. این توافق بعدها توسط دولت موقت افغانستان، در زمانی که خلیلزاد سفیر آمریکا بود، تأیید شد.
خلیلزاد از سال ۱۹۹۶ حامی همکاری با طالبان بود و اظهار داشت که «طالبان» از نوع بنیادگرایی ضدآمریکایی مشابه ایران پیروی نمیکنند. این اظهارات پس از آن مطرح شد که این گروه اسامه بن لادن را در افغانستان پناه داده بود.
او در روزنامه Washington Post نوشته بود:
«طالبان بنیادگرایی ضدآمریکایی از نوع ایران را دنبال نمیکنند. ما باید آماده باشیم آنها را به رسمیت بشناسیم و کمکهای بشردوستانه ارائه دهیم… زمان آن رسیده است که ایالات متحده دوباره با آنها تعامل کند.»
در سالهای ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۰، در جریان مذاکرات دوحه، خلیلزاد از آزادی ۵۰۰۰ زندانی طالبان حمایت کرد که بسیاری از آنان دوباره به صفوف این گروه پیوستند. او همچنین برای آزادی قاچاقچی مواد مخدر حاجی بشیر نورزی فشار وارد کرده بود.
توافقنامه دوحه موجی از اعتراضها را در میان مهاجران افغان برانگیخت. نسیمی گفت:
«توافقنامه دوحه صلح نبود، بلکه نوعی تسلیم سیاسی بود که بدون شفافیت و رضایت دموکراتیک انجام شد.»
او خواستار آن شد که خلیلزاد و رئیسجمهور پیشین افغانستان، اشرف غنی احمدزی، در دادگاه کیفری بینالمللی به اتهام جنایات جنگی و جنایت علیه بشریت محاکمه شوند.
نورزی در سال ۲۰۰۵ در نیویورک بازداشت و در سال ۲۰۰۸ به حبس ابد محکوم شد، اما در سپتامبر ۲۰۲۲ در چارچوب تبادل زندانیان آزاد گردید.
پس از آزادی، نورزی به یکی از چهرههای بانفوذ اقتصادی در ساختار طالبان تبدیل شد و در تسهیل سرمایهگذاری چین در بخش معدن و انرژی افغانستان، از جمله حوزه نفتی آمودریا و معدن طلای سمتی، نقش داشت. گفته میشود او به رهبر عالی طالبان، هبتالله آخوندزاده، نزدیک است.
حتی پس از ترک سمت رسمی در سال ۲۰۲۱، ارتباطات خلیلزاد با حکومت طالبان ادامه یافت. گزارشها حاکی است که او سال گذشته چندین بار به افغانستان سفر کرده و از سوی مقامهای ارشد طالبان مورد استقبال قرار گرفته است.
در مارس ۲۰۲۵ نیز او به صورت غیررسمی در مذاکرات تبادل گروگانها میان ایالات متحده و طالبان حضور داشت. وزارت امور خارجه آمریکا تأکید کرد که او در آن دیدارها هیچ نقش رسمی دولتی نداشته است.
