Пантуркизм талош мекунад ҳувияти миллатҳои Осиёи Марказиро аз миён бибарад.
Нависанда: Олга Сухаревская, сардабири хабаргузории «Stanradar» (Қазоқистон)
Дигар наметавон густариши нуфузи Туркия дар Осиёи Марказиро пинҳон кард. Олга Сухаревская, сардабири хабаргузории «Stanradar», дар бораи аҳдофи ин раванд ва паёмадҳои эҳтимолии он бо Айнур Курманов, раиси муштараки Ҷунбиши сотсиалистии Қазоқистон, гуфтугӯ кардааст.
- Таҳлилгарони сиёсӣ алоқа доранд аз эҷоди “НАТО-и туркӣ” сухан бигӯянд. Табиист, ки ин як таъбири маҷозӣ аст. Аммо Туркия дар амал чӣ гуна ба ҳавзаи дифоӣ ва амниятии кишварҳои Осиёи Марказӣ нуфуз мекунад? Ин раванд чӣ таҳдидҳое барои худи ин кишварҳо ва ҳамчунин Иттиҳодияи иқтисодии Авруосиё, Созмони Паймони Амнияти Дастаҷамъӣ ва Созмони Ҳамкории Шанхай ба ҳамроҳ дорад?
- Ин дигар як таъбири маҷозӣ нест. Аз 16 то 18 сентябр, панҷумин нишасти дабирони шӯроҳои амнияти кишварҳои узви Созмони кишварҳои турк дар Боку баргузор шуд. Онон дақиқан мавзӯи эҷоди “низоми воҳиди амнияти минтақаӣ”-ро мавриди баҳс қарор доданд ва Илҳом Алиев хостори пойбандӣ ба тасмимоти пешин барои тасреъи раванди ташкили як эътилофи низомӣ шуд.
Аммо нуқтаи оғози ин раванд, тасмим ба эҷоди як низоми воҳиди саноеи низомӣ дар ёздаҳумин иҷлоси сарони Созмони кишварҳои турк дар рӯзҳои 5 ва 6 июли 2024 дар шаҳри Шушаи Ҷумҳурии Озарбойҷон буд. Ибтикори ин тарҳро дар он замон Ҳоқон Фидон, вазири умури хориҷаи Туркия, матраҳ кард. Нуктаи қобили таваҷҷуҳ ин аст, ки дар ҳамон нишаст, Шавкат Мирзиёев, раисҷумҳури Ӯзбекистон, тавофуқномаи пайвастан ба Эъломияи Шушаро имзо кард; эъломияе, ки санади иттиҳоди низомӣ миёни Туркия ва Ҷумҳурии Озарбойҷон ба шумор меравад.
Сипас дар рӯзҳои 6 ва 7 октябри 2025, дувоздаҳумин иҷлоси Шӯрои сарони кишварҳои узви Созмони кишварҳои турк дар Ҷумҳурии Озарбойҷон баргузор шуд. Дар ин нишаст, тамоми тавофуқоти пешин дар заминаи ҳамкориҳои низомӣ тасбит гардид ва амалан ташкили як блоки низомӣ-сиёсӣ дар чорчӯби ин созмон эълом шуд. Ин иҷлос масири низомисозии сареъ ва эҷоди як низоми воҳиди амниятӣ таҳти раҳбарии Анқараро таҳким кард.
Дар воқеъ, ба ин тартиб раванди фурӯпошии Созмони Паймони Амнияти Дастаҷамъӣ оғоз мешавад ва замина барои гузор ба стандартҳои НАТО фароҳам мегардад, зеро эълом шудааст, ки артишҳо бо намунаҳои туркӣ ва ғарбии таҷҳизоти низомӣ дубора таслиҳ хоҳанд шуд. Барои мисол, сохти чаҳор корхонаи тавлиди муҳиммот мутобиқ бо стандартҳои НАТО дар Қазоқистон, дар чорчӯби пружаи давлатии ASPAN, низ дар ростои таҳаққуқи ҳамин ҳадаф сурат мегирад.
Ба ин тартиб, Созмони кишварҳои турк ба як блоки низомӣ ва абзоре барои рақобатҳои байналмилалӣ табдил мешавад; мавзӯе, ки худи Эрдуғон низ ба он изъон карда ва дар яке аз суханрониҳояш дар соли гузашта гуфта буд, ки ин созмон гӯё барои ҷилавгирӣ аз ҷангҳо ва водор кардани тарафҳо ба сулҳ, ба қудрат ниёз дорад.
Барои дастёбӣ ба ин аҳдоф, қарор аст дар соли ҷорӣ дувумин нишасти руасои ниҳодҳои саноеи дифоии кишварҳои узви Созмони кишварҳои турк дар Боку баргузор шавад. Ин кишварҳо пешопеш иҷрои барномаи муштараки тавлиди таҷҳизоти низомии Туркия мутобиқ бо стандартҳои НАТО-ро оғоз кардаанд. Ин мавзӯъ бори дигар нишон медиҳад, ки Созмони кишварҳои турк дар дараҷаи нахуст як иттиҳоди низомӣ аст.
Ҳамзамон бо ин раванд, дар соли 2024 фароянди идғоми низомӣ-сиёсӣ миёни Қазоқистон ва Ӯзбекистон дар Осиёи Марказӣ низ оғоз шуд, ки Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ба унвони супоришдиҳандаи аслии он амал мекард. Ин иқдом, гоме такмилӣ барои шаклгирии иттиҳоде дар худи минтақа аст; иттиҳоде, ки ба такягоҳи дигаре барои Созмони кишварҳои турк ва акнун, дар амал, барои Амрико ва Исроил табдил мешавад.
Баҳонаи ташкили ин эътилофи низомӣ, зоҳиран таҳаввулоти Украина ва Ховари Миёна унвон мешавад, дар ҳоле ки ба гуфтаи раҳбарони ин ду ҷумҳурӣ, таҳдиди ношӣ аз Афғонистон акнун ба ҳошия ронда шуда ва дар дараҷаи дувуми аҳамият қарор гирифтааст.
Яъне агар бихоҳем ба забони сода баён кунем, аз дидгоҳи Остона ва ба табаи он Тошканд, Созмони Паймони Амнияти Дастаҷамъӣ ба унвони як эътилофи дифоӣ ва ҳамчунин ҳар гуна чатри низомии Русия бар фарози Осиёи Марказӣ, маънои худро аз даст медиҳад. Ба ин тартиб, нақши Маскав ба унвони довари олӣ дар фазои пасошӯравӣ ошкоро беэътибор мешавад.
Аммо Қазоқистон барои нишон додани ҷиддияти ниёти худ ва дар ростои тақвияти ҳамкориҳои низомӣ бо Туркия, дар авохири соли 2024 ҳарими ҳавоии худро барои транзити нерӯҳо ва таҷҳизоти низомии Туркия гушуд.
Иддаоҳои марбут ба канор гузоштани низоми низомии собиқи шӯравӣ ва гузор ба стандартҳои НАТО, аз ҷумла аз тариқи таслиҳи муҷаддад ва комили артишҳо, бо матлабе, ки дар таърихи 24 декабри соли гузашта дар нашрияи туркии Baskagazete.com бо унвони кӯтоҳи “Кишварҳои бародар Туркияро интихоб карданд ва дасти рад ба синаи Русия заданд!” мунташир шуд, тақвият мешавад. Дар ин матлаб, иттилооти муҳимме бо истинод ба манобеи ихтисосии ин расона дар дастгоҳи сиёсати хориҷии Амрико мунташир шуда буд.
Дар ин мақола омадааст:
“Бар асоси иттилооти манобее дар Вазорати умури хориҷаи Амрико, тамоми кишварҳои Осиёи Марказӣ дар барномаҳои миёнмуддати давлатии худ, “исқоти таслиҳот, васоили нақлия ва таҷҳизоти русӣ ва шӯравӣ ва гузор ба сомонаҳои дифоии ғарбӣ”-ро гунҷондаанд”.
Равшан аст, ки тамоми ин равандҳо на танҳо ба фурӯпошии Созмони Паймони Амнияти Дастаҷамъӣ мунҷар мешаванд ва бунёдҳои Созмони Ҳамкории Шанхайро тазъиф мекунанд, балки дар ҳоли шакл додан ба як “зидди Русия”-и дигар дар марзҳои ҷанубии ин кишвар ҳастанд; бо ҳадафи қатъи пулҳои жиостратегӣ миёни Маскав, Пекин ва Теҳрон ва эҷоди ҷабҳае ҷадид.
- Туркия узви НАТО аст. Кишварҳои узви ин эътилоф аз тариқи Туркия ба минтақа нуфуз мекунанд. Ин нуфуз дар чӣ заминаҳое намуд пайдо мекунад?
- Дар чорчӯби Созмони кишварҳои турк, то кунун чандин размоиши низомии бузург дар баҳри Хазар бо мушорикати ягонҳое аз Туркия ва Покистон баргузор шудааст. Ин иқдомот ба низомисозии паҳнаи обии Хазар мунҷар мешавад ва мабонии Конвенсияи режими ҳуқуқии баҳри Хазарро, ки дар соли 2018 имзо шуд, тазъиф мекунад.
Дар миёни нухбагони ҳокими Туркия ва Ҷумҳурии Озарбойҷон, мавзӯи сохти бузургтарин пойгоҳи низомии Туркия дар хориҷ аз кишвар, дар наздикии Боку, ба таври фаъол мавриди баҳс қарор дорад; пойгоҳе, ки қарор аст ба яке аз пойгоҳҳои муқаддами НАТО низ табдил шавад.
Нақши Ҷумҳурии Озарбойҷон дар ин раванд, яъне пешравии Эътилофи Атлантики Шимолӣ аз тариқи баҳри Хазар ба Осиёи Марказӣ, ба сахтӣ қобили муболиға аст, зеро дақиқан ҳамин ҷумҳурӣ ба саккуи париши геостратегӣ барои густариши нуфузи Ғарб табдил мешавад.
Артиши Ҷумҳурии Озарбойҷон низ нахустин артише буд, ки ба стандартҳои НАТО рӯй овард ва ба ин тартиб, улгуе барои тамоми аъзои Созмони кишварҳои турк ироа кард. Бедалел нест, ки Илҳом Алиев, раисҷумҳури Ҷумҳурии Озарбойҷон, низ ба унвони узви комил дар тамоми нишастҳои машваратии сарони кишварҳои Осиёи Марказӣ пазируфта шуда ва дар нақши муҷрии дастуроти Анқара зоҳир мешавад.
Бар ин асос, Туркия ба абзоре барои пешбурди манофеи низомӣ-сиёсии Амрико ва Бритониё дар саросари қаламрави Созмони кишварҳои турк табдил шудааст. Барои мисол, соли гузашта дар Лондон тарҳи ҳамкории низомӣ бо Остона имзо шуд, ки бахши умдаи он бар пояи тавофуқномаҳо ва барномаҳои ҳамкории мавҷуд миёни нерӯҳои мусаллаҳи Ҷумҳурии Қазоқистон ва Туркия тадвин шудааст.
Илова бар ин, Туркия тайи ду соли гузашта размоишҳоеро бо мушорикати нерӯҳои вижаи кишварҳои узви НАТО ва нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои узви Созмони кишварҳои турк дар хоки худ ва дар минтақаи Балкан баргузор кардааст. Дар ҷараёни ин размоишҳо, таҷрибаи низомии нерӯҳои мусаллаҳи Украина дар иҷрои амалиёти таҳоҷумӣ дар муҳитҳои шаҳрӣ ва истифода аз паҳподҳои тактикӣ ба таври фаъол мавриди мутолиа ва баҳрабардорӣ қарор гирифт. Ҳамчунин равишҳои таъомули амалиётӣ ва истифода аз як сомонаи иртиботии воҳид барои ҳамоҳангии иқдомоти нерӯҳо тамрин шуд.
Дигар ниёзе ба гуфтан нест, ки афсарони нерӯҳои мусаллаҳи кишварҳои узви Созмони кишварҳои турк солҳост дар донишгоҳҳои низомии Туркия омӯзиш мебинанд ва акнун вориди сутуҳи фармондеҳии артишҳои худ шудаанд.
- Туркия илова бар ҳавзаи амният, дар ҳоли тасхири афкор ва азҳони сокинони минтақа, ба вижа ҷавонон аст. Ин нуфуз ҳам ҳавзаи омӯзишу парвариш ва ҳам расонаҳо ва таблиғоти мазҳабии ҷараёнҳое аз исломро дар бар мегирад, ки бо суннатҳои Осиёи Марказӣ бегонаанд. Ба ёд дорем, ки мадорис ва масоҷиди вобаста ба Фатҳуллоҳ Гулен ба таври густарда дар минтақа таъсис мешуданд. Акнун зоҳиран фирқаи ӯ мамнӯъ шудааст. Аммо марказҳое, ки ӯ эҷод карда буд, имрӯз чӣ вазъияте доранд? Чӣ касоне акнун онҳоро идора мекунанд?
- Дар доктринаи идеологӣ ва сиёсии бознигаришудаи Туркия, панисломизм бори дигар ба яке аз аҷзои идеологии интиқомҷӯёнаи навусмонӣ табдил шудааст. Бинобар ин, ҳеҷ чизи шигифтоваре дар ин мавзӯъ вуҷуд надорад. Истанбул, ҷое, ки мақарри марказии Созмони кишварҳои турк қарор дорад, дақиқан бар шохаи суннии ислом такя мекунад; аз ҷумла бо ҳадафи берун рондани ташайюъ аз кишварҳое монанди Ҷумҳурии Озарбойҷон.
Шиорҳои “ҳамбастагии исломӣ” бо ҳадафи ворид кардани на танҳо туркҳо, балки тӯдаҳои араб низ ба тарҳҳои эҳёи Императории Усмонӣ матраҳ мешаванд. Эрдуғон низ ба ҳамин тартиб талош мекунад худ ва давлати Туркияро ба унвони “мудофеи тамоми муъминон” муаррифӣ кунад.
Фикр мекунам таблиғоти панисломистӣ акнун аз тариқи идороти расмии динии мусалмонони кишварҳои узви Созмони кишварҳои турк анҷом хоҳад шуд; ниҳодҳое, ки Илҳом Алиев дар сентябри соли ҷорӣ дар Боку дар баробари раҳбарони онҳо суханронии муртабите эрод кард. Ҳадаф ин аст, ки ин унсур ба бахше аз идеулужии давлатии кишварҳои узви ин созмон табдил шавад.
Аммо сохторҳои вобаста ба Фатҳуллоҳ Гулен акнун тавассути созмонҳои истихборотии Туркия дар қаламрави кишварҳои узви Созмони кишварҳои турк саркӯб шудаанд ва дигар аз ҳузур ва нуфузи қобили таваҷҷуҳе дар ин кишварҳо бархурдор нестанд. Онҳо абзори созмонҳои истихборотии Амрико, ё дақиқтар, демократҳои амрикоӣ будаанд ва ҳамчунон ҳастанд; ҳамон нерӯҳое, ки талош карданд бо мушорикати ин сохторҳо дар соли 2016 дар Туркия кудатои низомӣ анҷом диҳанд. Бинобар ин, набояд аҳамияти кунунии онҳоро беш аз ҳад бузург ҷилва дод.
Баръакс, Вашингтон акнун талош мекунад мустақиман бар Анқара такя кунад, то аз ин тариқ бар Теҳрон фишор ворид оварад ва нуфузи Пекинро дар Осиёи Марказӣ маҳор кунад.
- Идеологияи пантуркизм талош мекунад ҳувияти миллатҳои Осиёи Марказиро аз миён бибарад ва онҳоро “туркҳои қирғиз”, “туркҳои қазоқ” ва монанди он биномад. Ҳатто нақшаҳои воҳиде аз “ҷаҳони турк” тарсим мекунанд. Аммо ҳамон тавр, ки медонем, дар Туркия созмонҳои радиколе монанди “Бозқурт” ё “Гургҳои хокистарӣ” ва бисёре гурӯҳҳои дигар фаъолият доранд. Барои мисол, номи Ерлан Карин, муовини ҷадиди раисҷумҳури Қазоқистон, низ бо ин гурӯҳҳо муртабит дониста мешавад. Ҳамчунин воизони ифротӣ монанди Суҳроб Одилиён ва дигар мухолифони ҳукуматҳои кунунии кишварҳои минтақа, дар Туркия аз чанги адолат пинҳон шудаанд. Таҳдиди ин ки Туркия ба дастури созмонҳои иттилоотии ғарбӣ талош кунад дар кишварҳои Осиёи Марказӣ кудатоҳоеро созмондиҳӣ кунад, то чӣ андоза воқеӣ аст? Аврупо ва Амрико аз назари ҷуғрофиёӣ бисёр дур аз ин минтақа ҳастанд, аммо Туркия акнун тақрибан ба бародари дугоники он табдил шудааст.
- Ҳеҷ эҳтимолеро наметавон рад кард, зеро Анқара ҳамвора аз нерӯҳои ниёбатии худ барои эъмоли фишори қаҳромез бар ҳукуматҳое истифода хоҳад кард, ки манофеашон ногаҳон бо манофеи сармоядорони бузурги Туркия дар тазод қарор гирад ё барномаҳои империалистии интиқомҷӯии навусмониро тазъиф кунанд.
Набояд фаромӯш кард, ки дар ҷараёни ҳаводиси хунини январи 2022 дар Қазоқистон, созмонҳои истихборотии Туркия аз тариқи як парвози чартер, интиқоли Армони Ваҳшӣ, чеҳраи бонуфузи дунёи ҷиноят ва аз тарафдорони пантуркизмро фароҳам карданд. Ӯ сипас шибҳинизомиёни худро басиҷ кард ва баъдан дар Алмато, ба намояндагӣ аз тавтеагарон, бо сафири собиқи Амрико дар бораи ба расмият шинохта шудани “давлати муваққат” аз сӯи амрикоиҳо музокира кард. Равшан аст, ки шибҳинизомиёни исломгарое, ки дар ин кудато ширкат доштанд, низ бо Анатолия иртибот доштанд ва иқдомоти онон аз сӯи Анқара ва Лондон ҳамоҳанг мешуд.
Дар Қазоқистон, шабакаи зеризаминии фашистии Туркия низ муддатҳост озодона ва бидуни ҳеҷ монеае фаъолият мекунад. Ин шабака ба лутфи ҳимоят ва пуштибонии Ерлан Карин, пас аз ҳаводиси январи 2022 ҳеҷ осебе надид ва аъзои он боздошт нашуданд. Ин шабака ҳар замон мумкин аст барои иҷрои иқдомоти террористӣ алайҳи сиёсатмадорони номатлуб ё ақаллиятҳои миллӣ ба кор гирифта шавад. Дар воқеъ, мо дар қолаби «Гургҳои хокистарӣ» бо як «сутуни панҷум»-и мусаллаҳ дар дохили Қазоқистон рӯбарӯ ҳастем, ки метавонад ҳар лаҳза ба дастури Анқара фаъол шавад.
Илова бар ин, шибҳинизомиёни Ҳизби исломии Туркистон, яке аз гурӯҳҳои муртабит бо “Алқоида”, ки уйғурҳо ва дигар атбои Осиёи Марказӣ дар суфуфи он меҷангиданд, пас аз сарнагунии Асад дар сохтори артиши Сурия идғом шуданд. Онон лашкари 84-и нерӯҳои давлатии ҷадиди тарафдори Туркияро ташкил доданд. Бедалел нест, ки “раисҷумҳур” Аҳмад аш-Шараъ ба шаҳрвандони Ҷумҳурии Қазоқистон ва ҷумҳуриҳои собиқи шӯравӣ дар Осиёи Марказӣ дараҷаҳои афсарӣ ато кард.
Ин лашкар метавонад бо ҳавопаймоҳои таробарии нерӯи ҳавоии Туркия, аз тариқи ҳарими ҳавоии Қазоқистон, ба ҳар нуқтае аз Осиёи Марказӣ мунтақил шавад; чӣ барои густариши ҷунбишҳои шӯришӣ алайҳи Чин ва Эрон ва чӣ барои сарнагунии ҳар ҳукумате дар дохили минтақа.
Нухбагони ҳоким бо пазириши пантуркизм ва панисломизм бо оташ бозӣ мекунанд, зеро талош барои эҳёи Императории Усмонӣ дар марҳалаи ҷадиди таърихӣ, чизе ҷуз ҷанг ва кашондани кишварҳо ба тарҳҳои таҳоҷумии на танҳо Анқара, балки ҳамзамон Вашингтон ва Лондон, маъно надорад.