Китобе, ки ҳоло дар садри рӯйхати китобҳои серфурӯши Amazon Japan қарор дорад
Нависанда: доктор Баҳман Акбарӣ (Эрон)
Дар рӯзҳои ахир нашри китобе бо унвони ҷасуронаи “Чаро Иёлоти Муттаҳида аз Эрон шикаст хӯрд?” (なぜ米国はイランに負けたのか), ки аз ҷониби нашриёти бонуфузи ҷопонии “Буншун Шиншо” (Bunshun Shinsho) ба табъ расидааст, дар маҳфилҳои сиёсӣ ва расонаии Ҷопон баҳсҳои густурдаеро ба миён овардааст.
Ин асар, ки ҳоло дар садри рӯйхати китобҳои серфурӯши Amazon Japan қарор дорад, на як ривояти эҳсосотии сиёсӣ, балки таҳлили амиқи як дипломати аршад ва пуртаҷриба мебошад, ки солҳои зиёд дар қалби муноқишаҳои Ховари Миёна зиндагӣ ва фаъолият кардааст.
Дар идома, ба баррасии мустанади ин асар ва ҷанбаҳои фикрии он мепардозем.
- Муаллиф; нигоҳи беназир аз қалби буҳрон
Муаллифи ин китоб Митсуго Саито (Mitsugu Saito), сафири пешини Ҷопон дар Эрон ва Уммон мебошад.
Он чизе, ки арзиши таҳлилии ин китобро аз дигар асарҳои ҳаммонанд фарқ мекунад, собиқаи нодири дипломатии муаллиф аст. Саито ягона дипломати ҷопонӣ мебошад, ки ҳамзамон таҷрибаи фаъолият дар сафоратҳои Ҷопон дар Эрон ва Исроилро дорад.
Ӯ қаблан инчунин дар Ироқ, Арабистони Саудӣ, Миср, Амороти Муттаҳидаи Араб ва намояндагии Ҷопон дар Созмони Милали Муттаҳид вазифаҳои калидиро иҷро кардааст.
Чунин собиқа ба ӯ имкон медиҳад, ки муноқишаҳои минтақаиро на аз нигоҳи як нозири дур, балки аз дидгоҳи шахсе таҳлил кунад, ки ҳар ду ҷониб — Эрон ва Исроил — ро аз наздик дида ва таҷриба кардааст.
- Меҳвари асосии китоб; “Стратегияи номутаносиб” ва суқути “бартарии маҳзи фанноварӣ”
Муаллиф дар посух ба саволи асосии китоб ба мафҳуми калидие бо номи «стратегияи номутаносиб» (Asymmetric Strategy) тамаркуз мекунад.
Ба назари Саито, Иёлоти Муттаҳида дар ду даҳаи охир бо такя ба бартарии низомӣ ва технологӣ (монанди моҳвораҳо, зеҳни сунъӣ ва системаҳои Patriot) вориди майдон шуд, аммо Эрон бо истифода аз се унсури асосӣ ин бартариро безарар гардонд:
- Сабри стратегӣ (Strategic Patience):
Эрон дар муқобили фишорҳои низомӣ ва иқтисодӣ аз ҷанги фарсоишӣ ва муқовимати дарозмуддат истифода бурда, бо пазируфтани хароҷоти таҳримҳо, «ирода»-и худро ба рақибон нишон дод.
- Жарфои таърихӣ ва ҳувиятӣ:
Муаллиф ошкоро ба муқоисаи «империяи Форс» (пешинаи таърихии Эрон) бо «Амрикои 250-сола» ишора мекунад ва менависад, ки дарки эрониён аз таърих ва иззати миллӣ ба онҳо низоми комилан дигаргунаи андешаву ҳисоббарорӣ нисбат ба кишварҳои ғарбӣ додааст.
- Тарҳи мутафовити тасмимгирӣ:
Дар ҳоле ки Амрико ва Исроил дар ҷустуҷӯи «пирӯзии зуд ва фаврӣ» (Pokémon or short-term strike) ҳастанд, Эрон як «бозии шатранҷ»-ро пеш мебарад ва ҳисобу китоби худро бар асоси даҳсолаҳо ва ҳатто қарнҳо танзим мекунад.
- Чаро Амрико дар амал «шикаст» хӯрд?
Саито истидлол мекунад, ки муваффақияти низомӣ (ки худ мафҳуми нисбӣ мебошад) набояд бо пирӯзии сиёсӣ иштибоҳ гирифта шавад.
Ба гуфтаи ӯ, Иёлоти Муттаҳида сарфи назар аз ҳазинаҳои бузурги низомӣ натавонист ба ҳадафҳои асосии сиёсии худ нисбат ба Эрон даст ёбад. Аз ҷумла:
- нокомӣ дар тағйири низоми сиёсӣ;
- нотавонӣ дар боздоштани комили барномаи ҳастаии Эрон;
- хориҷ шудан аз Барномаи ҷомеъи иқдоми муштарак (БарҶом), ки онро хатои бузурги стратегӣ арзёбӣ мекунад.
Ба гуфтаи муаллиф, Эрон бо истифода аз бастани тангаи Ҳурмуз ҳамчун абзори фишор, ба кор гирифтани нерӯҳои ҳампаймон дар минтақа ва анҷоми манёврҳои ҳушмандонаи сиёсӣ дар арсаи байналмилалӣ (аз ҷумла наздикшавӣ ба Чин ва Русия), тавонист дар бисёре аз марҳилаҳо “ибтикори амал”-ро аз Иёлоти Муттаҳида бигирад.
- Вокунишҳо ва таъсири китоб дар Ҷопон
Сабаби ба як асари “баҳсбарангез” табдил ёфтани ин китоб дар Ҷопон дар нигоҳи ғайримаъмулонаи он ба қудрати бартари ҷаҳонӣ нуҳуфтааст.
Дар фазое, ки Ҷопон ҳамчун муттаҳиди стратегии Иёлоти Муттаҳида шинохта мешавад, таҳлили як шикасти пинҳонии Амрико дар баробари Эрон барои тафаккури роиҷ дар Токио чолиши бузурге ба вуҷуд овардааст.
Ин асар ба сиёсатгузорони ҷопонӣ ёдовар мешавад, ки дар асри XXI танҳо такя ба қудрати низомӣ дигар самаранокии пешинаи худро надорад ва зарур аст, ки равобити хориҷии Токио бо Теҳрон ҳамчун як бозигари таъсиргузори минтақа бо нозукбинӣ ва печидатар идома дода шавад.
Хулоса: Фаротар аз як китоб — як ҳушдори стратегӣ
Китоби “Чаро Иёлоти Муттаҳида аз Эрон шикаст хӯрд?” дар ниҳоят танҳо як таҳлили низомӣ нест, балки пажӯҳише дар заминаҳои равоншиносии сиёсӣ, таърих ва ҷомеашиносии стратегӣ мебошад.
Ин китоб ба хонандагон нишон медиҳад, ки дар даврони ҷангҳои таркибӣ ва номутаносиб, бартарӣ дар “фанноварӣ” ҳатман кафолати бартарӣ дар “сиёсат” нест.
Таҷрибаи шахсии як дипломати ҷопонӣ, ки дар ҳар ду ҷониби хатти даргирӣ қарор доштааст, ин асарро ба яке аз манобеи арзишманд барои муҳаққиқони равобити байналмилалӣ, бахусус дар шароити кунунии танишҳои Ғарби Осиё, табдил додааст.
