Чӣ гуна инзивои сиёсии Толибон фурсати тиллоии транзитиро ба таҳдиди иқтисодӣ бадал кард?
Нависанда: Козим Ҳумоюн, коршиноси муҳити зист ва иқтисоди олудагӣ
Таҳаввулоти геополитикии ҷануб ва маркази Осиё дар соли 2026 вориди марҳалае тоза шудааст; марҳалае, ки дар он ҷуғрофиё, транзит ва даҳлезҳои иқтисодӣ беш аз ҳар замони дигар ба абзори қудрати сиёсӣ ва амниятӣ табдил шудаанд.
Дар моҳи апрели 2026, Покистон бо фаъолсозии шаш коридори заминӣ бо Эрон, масири тозае барои интиқоли колоҳо миёни ду кишвар эҷод кард. Ин иқдом, ки бар бунёди тавофуқи ҳамлу нақли ҷодаии соли 2008 миёни Теҳрон ва Исломобод амалӣ шуд, дар баҳбуҳаи буҳрони амниятии халиҷи Форс ва фишорҳои ношӣ аз муҳосираи дарёии тангаи Ҳурмуз, аҳамияти ҳаётӣ ёфт.
Эрон тавонист бахше аз колоҳои мавриди ниёзи худро аз тариқи бандарҳои Карочӣ, Порт Қосим ва Гвадар ворид карда ва сипас аз роҳи заминӣ ба хоки худ интиқол диҳад. Кутоҳтарин масир миёни Гвадар ва Габд танҳо чанд соат замон мегирад ва ин мазият, аҳамияти роҳбурдии Покистонро дучанд сохтааст. Аммо дар паси ин таҳаввули иқтисодӣ, воқеияти талх барои Афғонистон нуҳуфтааст; кишваре, ки метавонист қалби транзити минтақа бошад, акнун ба ҳошия ронда шудааст.
Агар Афғонистон дорои ҳукумати машрӯъ, фарогир ва мубтанӣ бар манофеи миллӣ мебуд, имрӯз на танҳо аз ин таҳаввулот зиён намедид, балки метавонист ҳалқаи васл миёни Осиёи Марказӣ, Эрон, Покистон ва ҷануби Осиё бошад. Бо ин ҳол, сиёсатҳои носанҷидаи Толибон, таниш бо ҳамсоягон, сиёсати “ларубархоҳӣ” ва тақсими шаҳрвандони Афғонистон ба афғон ва ғайриафғон, кишварро дар масири инзиво қарор додааст.
Афғонистон аз нигоҳи ҷуғрофиёӣ яке аз муҳимтарин мавқеиятҳои роҳбурдии Осиёро дар ихтиёр дорад. Ин кишвар миёни Осиёи Марказӣ, Чин, Эрон ва Покистон қарор гирифта ва ба гунаи табиӣ метавонад кутоҳтарин масири иттисоли шимол ва ҷануби Осиё бошад. Бисёре аз пажӯҳишгарони иқтисодӣ бовар доранд, ки агар Афғонистон дорои суботи сиёсӣ ва равобити мутавозини минтақаӣ мебуд, солона садҳо миллион доллар танҳо аз раҳгузари транзити коло даромад ба даст меовард.
Пружаҳое чун ТАПИ, КАСА-1000, роҳи Лоҷувард ва даҳлезҳои роҳи оҳани минтақаӣ ҳама бар меҳвари мавқеияти ҷуғрофиёии Афғонистон тарроҳӣ шуда буданд; аммо беcуботии сиёсӣ, бозгашти Толибон ва набуди эътимоди минтақаӣ сабаб шуд, ки кишварҳои ҳамсоя ба дунболи масирҳои бадил бираванд.
Толибон пас аз бозгашт ба қудрат, ба ҷойи эҷоди сиёсати хориҷии мутавозин, амалан вориди таниш бо ҳамсоягон шуд. Равобити пуртаниш бо Покистон, иттиҳоми паноҳ додан ба гурӯҳҳои тундрави зиддипокистонӣ ва афзоиши ҳамалоти Таҳрики Толибони Покистон, Исломободро ба ин натиҷа расонд, ки Афғонистон дигар шарики мутмаини иқтисодӣ ва амниятӣ нест.
Дар канори ин масъала, сиёсатҳои дохилии Толибон низ буҳронро амиқтар сохтааст. Сиёсати “ларубархоҳӣ” ва рӯйкардҳои қавмӣ сабаб шуда, ки бахши бузурге аз шаҳрвандони Афғонистон эҳсоси ҳазфу беадолатӣ кунанд. Кишваре, ки дар дохил дучори шикофҳои қавмӣ ва сиёсӣ бошад, наметавонад ба маркази эътимоди минтақаӣ табдил шавад.
Фаъол шудани коридорҳои Покистон ва Эрон дар ҳақиқат паёми ошкоре барои Толибон аст. Покистон акнун мекӯшад худро ба ҳаби логистикии минтақа табдил кунад. Эрон низ бо истифода аз ин масирҳо бахше аз фишори ношӣ аз таҳримҳо ва буҳронҳои дарёиро коҳиш медиҳад. Тиҷорати дуҷониба миёни ду кишвар мумкин аст дар солҳои оянда ба беш аз даҳ миллиард доллар бирасад.
Дар ин миён, Афғонистон бештарин зиёнро мутаҳаммил мешавад. Коҳиши авоиди гумрукӣ, аз даст рафтани нақши транзитӣ, афзоиши бекорӣ, коҳиши сармоягузории хориҷӣ ва муҳоҷирати густардаи шаҳрвандони Афғонистон аз муҳимтарин паёмадҳои ин вазъият аст. Агар Афғонистон дар масири субот қарор медошт, метавонист аз ин таҳаввулот ба суди иқтисоди миллии худ истифода кунад.
Бандари Чобаҳор низ дар ин рақобат аҳамияти вижа дорад. Ҳинд солҳо талош кард бо сармоягузорӣ дар Чобаҳор, роҳе бадил барои дастрасӣ ба Афғонистон ва Осиёи Марказӣ эҷод кунад то бастагиаш ба Покистон коҳиш ёбад. Аммо наздикии рӯзафзуни Покистон ва Эрон, бахше аз аҳамияти стратегии Чобаҳорро таҳти таъсир қарор додааст.
Аз диди геополитикӣ, минтақа ба сӯи шаклгирии меҳвари тозае муташаккил аз Чин, Русия, Эрон ва Покистон дар ҳаракат аст. Ин кишварҳо акнун ба ин натиҷа расидаанд, ки суботи минтақа бидуни эҷоди сохтори сиёсии босубот дар Афғонистон мумкин нест. Наздикии бештари Покистон ва Эрон сабаб хоҳад шуд, ки Толибон беш аз пеш мунзавӣ шаванд ва фишорҳои минтақаӣ бар онон афзоиш ёбад.
Дар сурате, ки Покистон, Чин, Русия ва Эрон ба як иҷмои сиёсӣ бирасанд, метавонанд бо аъмоли фишорҳои ҳамоҳанг бар Толибон, заминаи эҷоди ҳукумате босубот ва фарогирро дар Афғонистон фароҳам созанд. Бисёре аз таҳлилгарон бовар доранд, ки кишварҳои минтақа дигар ба ин натиҷа расидаанд, ки идомаи бесуботӣ дар Афғонистон, амнияти иқтисодӣ ва сиёсии кулли минтақаро таҳдид мекунад.
Паёмадҳои иҷтимоии ин вазъият низ бисёр густарда аст. Фақру бекорӣ дар Афғонистон афзоиш ёфта ва бисёре аз шаҳрвандони Афғонистон ночор ба муҳоҷират шудаанд. Идомаи ин раванд метавонад заминаи ҷазби ҷавонони ноумед ба гурӯҳҳои ифротиро бештар кунад.
Аз манзари муҳитизистӣ низ коридорҳои тоза паёмадҳое доранд. Афзоиши рафтуомади моторҳои борбарӣ дар манотиқи марзии Балуҷистон мӯҷиби олудагии ҳаво, афзоиши масрафи сӯхти фусилӣ ва тахриби геосистемҳои шиканандаи биёбонӣ мешавад. Агар Афғонистон дорои субот мебуд, мешуд даҳлезҳои чандҷонибае эҷод кард, ки фишори муҳитиро миёни чанд кишвар тақсим кунад.
Ҷамъбандӣ
Фаол шудани шаш коридори заминӣ миёни Покистон ва Эрон, танҳо як таҳаввули иқтисодӣ нест; балки нишонае аз тағйири тавозуни қудрат дар минтақа аст. Покистон бо ин иқдом ҷойгоҳи худро ба унвони маркази ложистикии минтақа тақвият мекунад, Эрон бахше аз фишорҳои иқтисодиро давр мезанад ва Чину Русия низ аз шаклгирии масирҳои тоза суд мебаранд.
Дар муқобил, Афғонистон бештарин зиёнро мутаҳаммил мешавад. Ин зиёнҳо натиҷаи мустақими инзивои сиёсӣ, набуди ҳукумати фарогир, таниш бо ҳамсоягон ва сиёсатҳои носанҷидаи Толибон аст. Агар Афғонистон дорои ҳукумате машрӯъ ва мубтанӣ бар манофеи миллӣ мебуд, имрӯз метавонист қалби транзити минтақа бошад.
Наздикии рӯзафзуни Покистон ва Эрон, Толибонро беш аз гузашта мунзавӣ хоҳад сохт. Кишварҳои минтақа акнун ба ин бовар расидаанд, ки суботи Афғонистон гиреҳгушои бисёре аз буҳронҳои иқтисодӣ ва амниятии минтақа аст. Агар фишорҳои минтақаӣ бар Толибон афзоиш ёбад, эҳтимоли шаклгирии сохтори сиёсии босуботтар дар Афғонистон бештар хоҳад шуд.
Ояндаи Афғонистон вобаста ба бозгашти ақлонияти сиёсӣ, эҷоди ҳукумати фарогир, эҳтиром ба ҳуқуқи ҳамаи шаҳрвандони Афғонистон ва таъмин равобити мутавозин бо ҳамсоягон аст. Дар ғайри он, раванди инзиво, фақр ва ҳазфи Афғонистон аз муодалоти минтақаӣ идома хоҳад ёфт.
