Чаро набояд дидори Путин, Ши ва Трампро бо соли 1945 муқоиса кард?

Нависанда: Муҳаммад Шамсиддинов, таҳлилгар (Тоҷикистон)

Дар шаҳри Шенжени Чин, дар ҳошияи нишасти баъдии Созмони ҳамкориҳои иқтисодии Осиё ва Уқёнусия (APEC), дидори сеҷонибае миёни Владимир Путин, раисҷумҳури Русия, Ши Ҷинпинг, раисҷумҳури Чин ва Доналд Трамп, раисҷумҳури Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, баргузор шуд. Дар дастури кори ин дидор, масоили амнияти истратегӣ, аз ҷумла контроли таслиҳот, вазъияти перомуни Эрон ва мунозаи Украина қарор доранд.

Бисёре аз нозирон ва таҳлилгарон шитобзада талош мекунанд ин рӯйдодро бо конфронси Ялта дар соли 1945 муқоиса кунанд; конфронсе, ки бо ҳузури Уинстон Черчилл, нахуствазири Бритониё, Франклин Рузвелт, раисҷумҳури Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ва Иосиф Сталин, раҳбари Иттиҳоди Ҷамоҳири Шӯравӣ баргузор шуд. Ман чунин муқоисаеро то ҳадди зиёде нодуруст медонам, зеро ин ду рӯйдод ба ду давраи торихӣ ва ду вазъияти байналмилалии асосан мутафовит тааллуқ доранд. Дар ин мақола талош мекунам ин мавзӯъро бо ҷузъиёти бештаре баррасӣ кунам.

Конфронси Ялта ва мушкилоти назми ҷаҳонӣ пас аз ҷанг

Дар феврали соли 1945, раҳбарони эътилофи зидди Ҳитлер, Черчилл, Рузвелт ва Сталин, барои баррасии масоили марбут ба назми ҷаҳонӣ пас аз ҷанг дар Ялта гирди ҳам омаданд. Ин се раҳбар амалан ба тақсими ҷаҳон ба ҳавзаҳои нуфуз пардохтанд. Аз манзари мантиқи ҳоким бар равобити байналмилал, ин рӯйдод марҳалаи ниҳоии раванди шаклгирии як назми навини байналмилалӣ буд.

Ҳамон гуна, ки таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ҳаргоҳ дар як низоми мустақарри равобити байналмилал, як қудрати бузург ё гурӯҳе аз кишварҳо зуҳур кунанд, ки бо усули бунёдини он мухолиф бошанд, раванди барчидани он низомро оғоз мекунанд. Ин раванд ба як ҷанги бузург ва фарогир мунҷар мешавад, ки тақрибан тамоми тарафҳои даргирро фарсуда месозад. Дар поёни чунин ҷанге, пирӯзмандони он, ки ба қудратмандтарин давлатҳо дар арсаи байналмилалӣ табдил мешаванд, бар асоси манофеи худ ҷаҳонро тақсим карда, онро ба ҳавзаҳои нуфузи хеш бадал мекунанд ва иродаи худро бар дигарон таҳмил менамоянд. Чунин вазъияте ба далели тазъифи соири кишварҳо ва маҳдуд шудани манобеъ ва имконоти онҳо имконпазир мешавад.

Дақиқан ҳамин иттифоқ дар ҷараёни Ҷанги ҷаҳонии дувум ва поёни он, аз ҷумла дар чорчӯби дидори сеҷонибаи Ялта, рух дод. Бинобар ин, мафҳум ва аҳамияти конфронси Ялта дар ҷамъбандии натоиҷи як ҷанги фарогир, ҳалли масоили марбут ба назми пас аз ҷанг ва талош барои эҷоди як низоми ҷадиди равобити байналмилал нуҳуфтааст. Аз ҳамин рӯ, муқоисаи вазъияти кунунии байналмилалӣ бо шароити соли 1945 нодуруст аст.

Ҷаҳони соли 2026

Агар ҷаҳони соли 2026-ро бо ҷаҳони соли 1945 муқоиса кунем, метавон тафовутҳои бунёдинеро мушоҳида кард. Барои мисол, низоми равобити байналмилал имрӯз, бар хилофи даврони Ҷанги ҷаҳонии дувум, дар вазъияти фурӯпошӣ ва нобудии комил қарор надорад. Мо як ҷанги фарогири ҷаҳониро пушти сар нагузоштаем, ки дар натиҷаи он ниёз ба тағйири асосӣ ва эҷоди як низоми ҷадиди равобити байналмилал ба вуҷуд омада бошад; ҷанге, ки пирӯзмандони он мушаххас шуда ва ба қудратмандтарин давлатҳои ҷаҳон табдил шуда бошанд ва дар муқобил, бозигарони шикастхӯрда ва тазъифшуда бо зарфиятҳои маҳдуди манобеъ ва имконот боқӣ монда бошанд. Имрӯза як ё чанд абарқудрат, бо вуҷуди бархӯрдорӣ аз манобеи азим, тавоноии таҳмили иродаи худ бар саросари ҷаҳонро надоранд.

Ҷаҳони имрӯз сохторе печидатар дорад. Илова бар Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Чин ва Русия, қудратҳои мутавассите низ вуҷуд доранд, ки бар асоси манофеи миллии худ ва ҳатто бар хилофи иродаи ҳар кишвари дигаре, сиёсати хориҷии мустақилонаеро дунбол мекунанд. Ман фикр намекунам касе битавонад бидуни ризояти ин кишварҳо ва бидуни дар назар гирифтани манофеи онҳо, сарнавишташонро таъйин кунад. Намунаҳои чунин вазъиятеро метавон дар низоми кунунии равобити байналмилал мушоҳида кард.

Яке аз рӯшантарин шавоҳид барои исботи ин дидгоҳ, вазъияти перомуни Ҷумҳурии Исломии Эрон аст. Дар ду соли гузашта, Ҷумҳурии Исломии Эрон бо фишорҳои азиме рӯбарӯ буда, ки таҳдидҳое бо моҳияти вуҷудиро дар бар дошта ва ба ду ҷанг алайҳи ин кишвар анҷомидааст. Бо вуҷуди ин, Теҳрон иҷоза намедиҳад иродаи дигарон бар он таҳмил шавад. Ин мавзӯъ на танҳо дар мавриди мухолифони Эрон, яъне Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ва Исроил, сидқ мекунад, балки то ҳадде дар мавриди қудрати бузурге монанди Чин низ қобили тарҳ аст; кишваре, ки аз ташдиди танишҳо дар минтақаи Тангаи Ҳурмуз осеб мебинад ва дар айни ҳол наздиктарин шарики Ҷумҳурии Исломии Эрон ба шумор меравад. Намунаи Эрон нишон медиҳад, ки сарнавишти ҷаҳон дар дасти чанд бозигари бузург ба танҳоӣ қарор надорад ва кишварҳои кӯчактар низ метавонанд мустақил бошанд ва дар арсаи байналмилалӣ нақше таъйинкунанда ифо кунанд.

Аҳамияти дидор дар Шенжен

Бо бозгашт ба мафҳум ва ҳадафи конфронси Ялта ва ҳамчунин масъалаи муқоисаи он бо дидори сеҷонибаи кунунӣ дар Шенжен, метавон гуфт, ки ин дидор наметавонад ба рӯйдоде табдил шавад, ки дар чорчӯби он масоили марбут ба тағйири бунёдини низоми равобити байналмилал ҳаллу фасл шаванд. Шароити имрӯз комилан мутафовит аст. Албатта назми кунунии ҷаҳонӣ бо буҳрон рӯбарӯ аст ва зарурати анҷоми бархе тағйирот ба тадриҷ ошкор мешавад. Аммо ин буҳрон ҳанӯз ба сатҳи буҳронӣ ва сарнавиштсозе нарасида ва тамоми низоми байналмилалиро вайрон накардааст, то зарурати баргузории як Ялтаи ҷадид ба вуҷуд ояд. Низоми равобити байналмилал акнун дар раванди таҳаввул қарор дорад ва ба сӯи чизе ҷадид ҳаракат мекунад. Аммо ин "чизи ҷадид" ҳанӯз фаро нарасидааст. Бинобар ин, сухан гуфтан аз рӯйдодҳое дар сатҳи конфронси Ялта дар шароити кунунӣ зудҳангом аст.

Дидори Шенжен аз назари аҳамият наметавонад бо конфронси Ялта муқоиса шавад. Ин дидор дар бораи таъйини сарнавишти ҷаҳон нест. Ба эҳтимоли зиёд, ҳадафи он бештар ҳамоҳангсозии мавозеъ ва шояд оғози талошҳое барои ёфтани роҳҳалли бархе мушкилоти зиндагии байналмилалӣ, пеш аз ҳама масоили суботи истиротежик ва контроли таслиҳот аст. Дар айни ҳол, ҳанӯз ҳеч тазмине вуҷуд надорад, ки ин дидор то чӣ андоза муассир ва натиҷабахш хоҳад буд.