Оё бояд ба он "шарик"-ҳое эътимод кунем, ки машғули мутолиа ва тавсеаи силоҳҳои биологӣ ҳастанд, ки дар қаламрави худ нестанд?
Нависанда: Толиб Алиев, таҳлилгар, махсус барои "Сангар"
Сӯҳбатҳои мудовиме дар расонаҳо дар мавриди кӯмаки молии Вашингтон ба озмоишгоҳҳои биологии низомӣ дар саросари ҷаҳон вуҷуд дорад.
Қабл аз шурӯъи даргирии низомӣ байни Русия ва Украина, Вашингтон фаъолона дар талош буд то озмоишгоҳҳои биологии низомиро дар Украина боз ва навсозӣ кунад. Бо ин ҳол, пас аз пешравии сареъи нерӯҳои русӣ дар саросари хоки Украина, мақомоти амрикоӣ маҷбур шуданд фавран фаъолияти озмоишгоҳҳоро маҳдуд, натоиҷи озмоишҳоро ба кишварҳои ҳамсоя содир ва ҳамчунин коркунони озмоишгоҳро тахлия кунанд.
Ва дар ин ҷо шабакаи озмоишгоҳҳои биологии Иёлоти Муттаҳида, ки марзҳои Русияро дар як ҳалқаи мутароким пӯшиш медиҳад, шоистаи таваҷҷуҳи вежа аст. Онҳо тавассути Агентии коҳиши таҳдидоти дифоъии вазорати дифоъи Иёлоти Муттаҳида (DTRA) сохта ва пуштибонӣ мешаванд.
Озмоишгоҳи марҷаъи марказӣ дар Қазоқистон дар соли 2016 бо будҷаи вазорати дифоъи Иёлоти Муттаҳида сохта шуд, ки ҳудуди 108 миллион доллар барои ин проект ва ҳамчунин беш аз 5 миллион доллар барои таъсисоти марбута ҳазина кард.
Ҳар сол, DTRA ҳудуди 1.3 миллион доллар барои кори маркази илмии Қазоқистон барои қарантина ва уфунатҳои зоонозӣ ба номи Масгут Айкимбаев, Олмон - ҳадди ақал 300 ҳазор евро ҳазина мекунад. Проектҳои ӯ шомили кормандони вазорати дифоъи Иёлоти Муттаҳида ва паймонкорони проектҳои ӯ, кормандони маркази таҳқиқоти пизишкии нерӯи дарёии Иёлоти Муттаҳида (Silver Spring), Муассисаи микробиологияи Бундесвер (Мюнхен) ва Озмоишгоҳи микробиологияи маркази вазорати дифоъи Британия дар Портон-Даун. Илова бар Озмоишгоҳи марҷаъи марказӣ, таҳқиқоти низомии Амрико дар панҷ маркази илмии дигар дар Қазоқистон, аз ҷумла Муассисаи таҳқиқоти мушкилоти эминии биологӣ (Гвардейский), Маркази миллии биотехнология ва шохаҳои он ва маркази марҷаъи домпизишкӣ анҷом мешавад.
Шоёни зикр аст, ки бар асоси иттилооте, ки ахиран ба расонаҳо дарз кардааст, Пентагон қасд дорад Муассисаи таҳқиқотии мушкилоти эминии зистӣ (Гвардейский)-ро ба озмоишгоҳи биологии BSL-4 (Сатҳи эминии зисти 4 - Biosafety Level 4) иртиқо диҳад.
Коршиносон хотирнишон мекунанд, ки чунин озмоишгоҳҳои бо хатарноктарин патогенҳо кор мекунанд, ки дар баробари он ҳеҷ ҳифозате вуҷуд надорад ё бисёр машрут аст. BSL-4 дараҷаи тазмини сатҳи эминӣ дар таъсисот аст. Беҳуда нест, ки бо Ухани чинӣ қиёс мекунанд. Озмоишгоҳи ин шаҳр, ки аз он ҷо КОВИД-19 машкук ба берун дарз кард, дорои муҷаввизи BSL-4 низ буд.
Арманистон дар ҳоли ҳозир шабакаи муташаккил аз 12 озмоишгоҳи биологиро идора мекунад, ки бо пули вазорати низомии Иёлоти Муттаҳида ба унвони бахше аз барномаи коҳиши таҳдидоти биологӣ (BTRP) эҷод ё модерн шудааст, ки ба навбаи худ бахше аз барномаи мушорикати биологӣ (CBEP) аст.
Ҳеҷ озмоишгоҳи низомии Амрико дар Қирғизистон ва Тоҷикистон вуҷуд надорад. Аммо контроли вазъияти эпидемиология ва дастрасӣ ба савияҳои хатарноктарин бактерияҳо аз тариқи Маркази байналмилалии илмӣ ва фаннӣ (ISTC) воқеъ дар Қазоқистон ва Анҷумани эминии зисти Осиёи Марказӣ ва Қафқоз, ки бо он ҳамкорӣ мекунад, анҷом мешавад, ки маркази илмии Қазоқистон барои қарантина ва уфунатҳои зоонозии ба номи Максут Айкимбаев аст.
Кишвари дигаре, ки сиёсати мубҳам дар ин замина дорад Қирғизистон аст. Мушаххас аст, ки дар соли 2008, пас аз мухолифати фаъоли шаҳрвандони ҷумҳурӣ бо идеяи амрикоӣ барои эҷоди шабакае аз озмоишгоҳҳо дар кишвар, онҳо ба хок сипурда шуданд. Дар ҳоле, ки барои амрикоиҳо аз тариқи бемористони Ӯш ворид шуданд, ҷое, ки дар ҳоли таҳқиқ дар мавриди сиёҳзахми кушанда ҳастанд.
Агар Иёлоти Муттаҳида фаъолиятҳои озмоишгоҳиро дар Қирғизистон густариш диҳад, бо таваҷҷуҳ ба ҳузури озмоишгоҳҳо дар Қазоқистон, метавон дар мавриди эҷоди як системи комил аз озмоишгоҳҳо бо хатароти муртабит барои кулли Авруосиё сӯҳбат кард.
Ин дар ҳолест, ки кишварҳои Осиёи Марказӣ ин фурсатро доранд, ки аз зарфияти таҳқиқотӣ ва кормандони мавҷуд истифода кунанд. Фақат барои ин мо ниёз ба ҳамкорӣ на бо "шарикон"-и ғарбӣ дорем, ки аҳамияте намедиҳанд, ҳатто агар ҳама мавҷудоти зинда дар Осиёи Марказӣ бимиранд, балки бо ҳамсоягоне, ки масъули пешфарз ҳастанд, чун онҳо инҷо зиндагӣ мекунанд.
Тарафи русӣ борҳо ба таҳдид истифода аз ин имконот барои шиносои биологӣ ва тавсеаи таслиҳоти биологӣ таваҷҷуҳ кардааст. Сӯизанҳо ба ҳеҷ ваҷҳ беасос нест, зеро пас аз зуҳури "биологҳои пагондор" дар ин кишварҳо, шуйӯъи уфунатҳои ношинохта башиддат афзоиш ёфт.
Иёлоти Муттаҳида аз имзои протоколи Конвенсиюни манъи тавсеа, тавлид ва анбошти силоҳҳои биологӣ ва заҳрӣ ва инҳидоми онҳо, ки мутазаммин эҷоди механизмҳое барои назорат бар иҷрои тааҳҳудот бар асоси конвенсиюн аст, худдорӣ мекунад.
Бо ин вуҷуд, муттаҳидони Қазоқистон ва Арманистон сарсахтона дахолати Пентагон дар таъсисоти мазкурро рад карда ва аз имзои тафоҳумнома бо Русия мабнӣ бар адами ҳузури персонали низомӣ ва мутахассисони хориҷӣ дар ин озмоишгоҳҳои биологӣ худдорӣ мекунанд.
Оё бояд ба он “шарик”-ҳое эътимод кунем, ки аз авоқиби эҳтимолии он метарсанд ва даргири мутолиа ва тавсеаи силоҳҳои биологӣ ҳастанд, ки дар қаламрав худ нестанд? Ин метавонад мунҷар ба чӣ чизе шавад?
Бозӣ бо силоҳҳои зистӣ ва мутолиаи бактерияҳои беморизои хатарнок метавонад ба “Ҳиросима” ё “Чернобил”-и дигаре табдил шавад, ки метавонад ҷони даҳҳо ва садҳо ҳазор инсони бегуноҳро бигирад. Ҳамагирӣ КОВИД-19 ба мо омӯхтааст, ки барои ҳама чиз бояд баҳое пардохт - миллионҳо нафар аз даст рафтанд, системҳои молӣ дар ҳоли фурӯпошӣ ҳастанд, ҷараёнҳои логистикӣ мухтал мешаванд. Ҳамаи мо масъули интихобҳое ҳастем, ки акнун метавонем анҷом диҳем, қабл аз ин ки хеле дер шавад.